Bạo lực học đường luôn là vấn đề đáng lo ngại đối với ngành giáo dục. Bạo lực học đường đe dọa trực tiếp đến sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ. Trường học vô hình trung lại biến thành nơi chứng kiến những hành vi lệch chuẩn, từ lăng mạ, cô lập trực tuyến (cyberbullying) cho đến những vụ ẩu đả nghiêm trọng dẫn đến thương tích thể xác và chấn thương tâm lý kéo dài.

Các vụ bạo lực học đường đặt ra một dấu hỏi lớn về hiệu quả trong công tác giáo dục, vai trò của gia đình và sự quản lý của xã hội. Việc giải quyết câu chuyện nhức nhối này không thể dừng lại ở các biện pháp kỷ luật mang tính sự vụ, bề nổi, mà đòi hỏi một sự phân tích lý luận sâu sắcđể tìm ra căn nguyên gốc rễ, từ đó xây dựng các giải pháp mang tính bền vững.

Lâu nay, mỗi khi xảy ra vụ học sinh bị đánh đập ở trường học và được đăng video lên mạng xã hội đều luôn khiến dư luận dậy sóng và bày tỏ sự phẫn nộ. Không ít bậc cha mẹ bày tỏ sự lo lắng đối với tính an toàn của con mình khi đi học. Để ngăn chặn bạo lực học đường, pháp luật cũng như hệ thống giáo dục cần những biện pháp xử lý ra sao đối với những học sinh "hư" hay còn gọi là "thiếu giáo dục"? 

Trao đổi với Tạp chí Phổ biến và Tham vấn pháp luật Việt Nam (phobienphapluat.vn), Luật sư  Hoàng Văn Hướng (Văn phòng Luật sư Hoàng Hưng, Hà Nội) cho hay: Học sinh lớp 8 hay lớp 9 (14 - 15 - 16 tuổi) đánh bạn hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cụ thể về độ tuổi: Học sinh lớp 8 - 9 thường ở độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi (hoặc một số em bước sang tuổi 16). Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Đối với tội Cố ý gây thương tích (Điều 134): Học sinh trong độ tuổi này chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây thương tích cho nạn nhân từ 11% trở lên (thuộc các khoản cấu thành tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, ví dụ: dùng hung khí nguy hiểm gây thương tích từ 31% đến 60%, hoặc gây thương tích dưới 11% nhưng có tính chất côn đồ mà dẫn đến hậu quả lớn theo khung hình phạt nặng).

Nếu tỷ lệ thương tích dưới 11% và không thuộc các trường hợp đặc biệt tại Khoản 1 Điều 134, các em chưa đủ điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự, mà sẽ bị xử lý bằng các biện pháp hành chính, kỷ luật nhà trường hoặc giáo dục tại địa phương.

Đối với các tội danh khác (nếu có hành vi đi kèm): Nếu hành vi đánh bạn kèm theo các dấu hiệu của tội Làm nhục người khác (Điều 155), Vu khống (Điều 156), hoặc Gây rối trật tự công cộng (Điều 318), mức độ xử lý hình sự cũng phải đối chiếu xem hành vi đó có đạt ngưỡng cấu thành tội phạm nghiêm trọng/rất nghiêm trọng theo luật định hay không. Cơ quan pháp luật sẽ xác minh điều tra để làm rõ các điều kiện này.

Luật sư Lê Văn Kiên (VP Luật sư Ánh sáng Công lý, Hà Nội) cho biết: Phải xác định tuổi chính xác tại thời điểm thực hiện hành vi, không thể chỉ căn cứ vào việc đang học lớp 8 hay lớp 9.

Nếu học sinh đã đủ 16 tuổi, nguyên tắc tại khoản 1 Điều 12 BLHS, là phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp Bộ luật có quy định khác. Vì vậy, nếu hành vi đánh bạn đủ yếu tố cấu thành Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác – Điều 134 BLHS, người đó có thể bị khởi tố.

Nếu học sinh từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, phạm vi chịu TNHS hẹp hơn nhiều: Theo khoản 2 Điều 12 hiện hành, hành vi trên chỉ chịu TNHS đối với tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh mục luật định, trong đó có Điều 134 về cố ý gây thương tích.

Phải xem hành vi cụ thể thuộc khoản nào Điều 134, mức cao nhất của khung hình phạt, tỷ lệ tổn thương cơ thể, hung khí, tính chất côn đồ, số người tham gia, đối tượng bị hại… rồi mới xác định đó có phải tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng để người từ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu TNHS hay không.

Đây chính là một trong những khoảng trống mà dư luận thường cảm nhận là: hành vi rất phản cảm và nguy hiểm nhưng chưa chắc đã xử lý hình sự được.

"Tôi cho rằng đây là điểm cần giải thích rõ khi nói về bạo lực học đường." - LS Kiên nói.

Pháp luật Việt Nam đã đặt ra hệ thống xử lý người chưa thành niên theo hướng giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập, chứ không chỉ có hai lựa chọn “bỏ qua” hoặc “bỏ tù”. Từ 1/1/2026, Luật Tư pháp đối với người chưa thành niên trở thành một đạo luật chuyên biệt điều chỉnh việc xử lý người chưa thành niên trong tố tụng hình sự, trong đó nhấn mạnh các cơ chế xử lý phù hợp với độ tuổi và khả năng phục hồi.

Ngoài ra, pháp luật về xử lý vi phạm hành chính cũng đã có những biện pháp như giáo dục tại địa phương và, trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định, đưa vào trường giáo dưỡng. Mục đích của trường giáo dưỡng là để người chưa thành niên học văn hóa, học nghề, lao động và sinh hoạt dưới sự quản lý, giáo dục, chứ không đơn thuần là một hình thức trừng phạt.

Theo LS Kiên, không nên coi việc hạ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là giải pháp đầu tiên đối với bạo lực học đường. Hình sự hóa trẻ em quá sớm có thể gây hậu quả lâu dài cho chính quá trình hình thành nhân cách của các em. Nhưng ở chiều ngược lại, chúng ta cũng không thể để xuất hiện một khoảng trống mà ở đó những hành vi đánh hội đồng, làm nhục, quay clip phát tán, vu khống hoặc xâm hại tình dục nghiêm trọng chỉ được giải quyết bằng một bản kiểm điểm.

Điều pháp luật cần bổ sung và hoàn thiện là một cơ chế xử lý nhiều tầng. Hành vi nhẹ thì giáo dục tại trường và gia đình; hành vi nghiêm trọng hoặc tái diễn phải có biện pháp giáo dục, giám sát bắt buộc tại cộng đồng; trường hợp đặc biệt cần thiết có thể áp dụng giáo dục tập trung; còn hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm và người thực hiện đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thì phải xử lý theo pháp luật hình sự.

Mục tiêu đối với người chưa thành niên không phải là trừng phạt cho thật nặng, mà phải làm cho các em nhận thức được hậu quả, chịu trách nhiệm về hành vi của mình và không tái phạm. "Nhưng bảo vệ người vi phạm là trẻ em cũng không thể đồng nghĩa với việc xem nhẹ quyền được bảo vệ về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và sự an toàn của học sinh là nạn nhân.” - Luật sư Lê Văn Kiên nhấn mạnh.