Ông Xuân Thái hỏi: Tôi năm nay 50 tuổi, đã có 25 năm đóng BHXH nhưng nay muốn nghỉ việc vì sức khỏe và hoàn cảnh gia đình. Xin hỏi, tôi nên bảo lưu thời gian đóng BHXH để chờ đủ tuổi nghỉ hưu hay có thể làm thủ tục nghỉ hưu sớm, và nếu nghỉ hưu thì lương hưu dự kiến được tính như thế nào? 

Nghỉ việc chưa đồng nghĩa được nhận lương hưu

Theo Luật BHXH 2024, người lao động khi nghỉ việc không đương nhiên được hưởng lương hưu. Để nhận khoản thu nhập này, người lao động phải đồng thời đáp ứng điều kiện về tuổi nghỉ hưu và thời gian đóng BHXH theo quy định.

Cụ thể, khoản 1 Điều 64 Luật BHXH 2024 quy định người lao động khi nghỉ việc có từ đủ 15 năm đóng BHXH bắt buộc được hưởng lương hưu nếu đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định. Trường hợp làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc thuộc một số trường hợp đặc thù khác thì có thể nghỉ hưu ở độ tuổi thấp hơn theo quy định của pháp luật.

Như vậy, nếu một người đã có đủ 15 năm đóng BHXH nhưng mới nghỉ việc khi chưa đến tuổi nghỉ hưu thì chưa thể nhận lương hưu ngay chỉ dựa vào số năm đã đóng. Trong trường hợp này, một phương án cần được cân nhắc là bảo lưu thời gian đóng BHXH để tiếp tục chờ đến khi đủ điều kiện hưởng lương hưu.

Đây cũng là điểm có ý nghĩa thực tế đối với người lao động đang đứng trước quyết định nghỉ việc. Nếu chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu, việc chấm dứt quan hệ lao động không làm mất đi thời gian BHXH đã đóng. Người lao động có thể tiếp tục tham gia BHXH theo hình thức phù hợp hoặc bảo lưu thời gian đã đóng để tính chế độ về sau.

Trường hợp nào có thể nghỉ hưu sớm?

Không phải mọi trường hợp nghỉ việc trước tuổi đều được giải quyết hưởng lương hưu. Luật BHXH 2024 đặt ra điều kiện riêng đối với người nghỉ hưu do suy giảm khả năng lao động.

Theo khoản 1 Điều 65, người lao động khi nghỉ việc phải có từ đủ 20 năm đóng BHXH bắt buộc và thuộc một trong các trường hợp về tuổi, mức suy giảm khả năng lao động theo quy định.

Trong đó, người lao động có thể được hưởng lương hưu nếu thấp hơn tối đa 5 tuổi so với tuổi nghỉ hưu thông thường và bị suy giảm khả năng lao động từ 61% đến dưới 81%. Trường hợp suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên thì có thể thấp hơn tối đa 10 tuổi so với tuổi nghỉ hưu thông thường.

Tuy nhiên, nghỉ hưu trước tuổi trong trường hợp này đi kèm hệ quả về mức hưởng. Lương hưu được tính theo công thức chung nhưng sau đó cứ mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi quy định thì bị giảm 2%.

Điều này cho thấy quyết định nghỉ việc và quyết định nghỉ hưu thực chất là hai vấn đề cần được tách biệt. Một người có thể nghỉ việc trước, bảo lưu thời gian đóng BHXH và chờ đủ tuổi để hưởng lương hưu; trong khi đó, nếu đủ điều kiện nghỉ hưu sớm do suy giảm khả năng lao động thì có thể lựa chọn giải quyết chế độ ngay nhưng phải tính đến phần tỷ lệ bị giảm.

Lương hưu dự kiến được tính như thế nào?

Đối với lao động nữ đủ điều kiện hưởng lương hưu theo Điều 64 Luật BHXH 2024, khoản 1 Điều 66 quy định mức hưởng được tính bằng 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH tương ứng với 15 năm đóng BHXH.

Sau mốc 15 năm, mỗi năm đóng thêm được tính thêm 2%, nhưng tổng tỷ lệ hưởng tối đa không quá 75%.

Có thể hình dung đơn giản, nếu một lao động nữ có 15 năm đóng BHXH và đủ điều kiện nghỉ hưu thì tỷ lệ lương hưu là 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH. Nếu có 20 năm đóng, tỷ lệ tương ứng sẽ là 55%; 25 năm là 65%; và 30 năm có thể đạt mức tối đa 75%, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo luật.

Chẳng hạn, giả sử mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của một lao động nữ là 10 triệu đồng/tháng và người này có 20 năm đóng BHXH. Tỷ lệ hưởng dự kiến là 55%, tương đương khoảng 5,5 triệu đồng/tháng.

Nếu có 25 năm đóng với cùng mức bình quân tiền lương giả định, tỷ lệ hưởng là 65%, tương đương khoảng 6,5 triệu đồng/tháng. Với 30 năm đóng, tỷ lệ tối đa 75% tương đương khoảng 7,5 triệu đồng/tháng.

Đây chỉ là cách tính minh họa để hình dung nguyên tắc. Mức lương hưu thực tế còn phụ thuộc vào mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH được xác định theo quy định của Luật BHXH 2024 và các yếu tố liên quan tại thời điểm người lao động đủ điều kiện hưởng.

Nghỉ việc rồi bảo lưu hay nghỉ hưu sớm là bài toán cần cân nhắc

Từ các quy định trên có thể thấy, với người đã nghỉ việc nhưng chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu, việc bảo lưu thời gian đóng BHXH thường là một lựa chọn cần được tính toán kỹ trước khi quyết định nhận BHXH một lần hoặc lựa chọn phương án khác.

Đặc biệt, khi đã đạt đủ số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu, người lao động cần cân nhắc giữa việc tiếp tục tích lũy thời gian đóng để nâng tỷ lệ hưởng và nhu cầu thu nhập trước mắt. Việc đóng thêm không chỉ giúp tăng tỷ lệ lương hưu theo công thức mà còn gắn với các quyền lợi của người đang hưởng lương hưu theo pháp luật BHXH.

Ngược lại, nếu sức khỏe không bảo đảm và người lao động đáp ứng điều kiện nghỉ hưu do suy giảm khả năng lao động, phương án nghỉ hưu sớm có thể được đặt ra. Tuy nhiên, phần tỷ lệ lương hưu bị giảm do nghỉ trước tuổi là yếu tố cần được tính toán cụ thể, bởi đây là khoản thu nhập được nhận trong thời gian dài.

Do đó, câu hỏi "nghỉ việc thì nên làm gì" không thể chỉ căn cứ vào việc đã đóng BHXH bao nhiêu năm. Người lao động cần đặt đồng thời các yếu tố tuổi hiện tại, thời gian đóng BHXH, mức bình quân tiền lương đóng BHXH, tình trạng sức khỏe và nhu cầu thu nhập lên bàn cân.

Quan trọng hơn, trước khi lựa chọn, người lao động nên xác định chính xác mình đã đủ điều kiện hưởng lương hưu theo Điều 64 hay Điều 65 Luật BHXH 2024 hay chưa. Nếu chưa đủ điều kiện, nghỉ việc không có nghĩa phải chấm dứt toàn bộ quá trình tham gia BHXH; thời gian đã đóng có thể được bảo lưu để tiếp tục tính cho chế độ hưu trí sau này.

Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào khoản tiền có thể nhận ngay sau khi nghỉ việc, việc tính toán quyền lợi dài hạn từ quỹ BHXH sẽ giúp người lao động có cơ sở lựa chọn phương án phù hợp hơn với hoàn cảnh của mình.