Điều người dân quan tâm nhất khi một chính sách mới được ban hành không phải là văn bản dài bao nhiêu trang, mà là cuộc sống của họ có thuận lợi hơn không. Làm giấy tờ hộ tịch có bớt đi lại không? Công chứng, trợ giúp pháp lý có dễ tiếp cận hơn không? Doanh nghiệp, hộ kinh doanh có giảm gánh nặng thủ tục không? Những câu hỏi ấy cho thấy pháp luật chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi vào đúng việc dân cần, việc doanh nghiệp vướng và việc chính quyền phải phục vụ.

Một điểm nổi bật là các luật, nghị quyết được thông qua lần này tập trung vào những vấn đề gần dân. Với lĩnh vực hộ tịch, Luật Hộ tịch sửa đổi hướng tới phân quyền triệt để đăng ký hộ tịch cho Ủy ban nhân dân cấp xã, đồng thời đẩy mạnh đăng ký trực tuyến toàn trình, khai thác dữ liệu điện tử thay thế giấy tờ hộ tịch. Nếu triển khai hiệu quả, người dân sẽ giảm cảnh phải mang nhiều loại giấy tờ, đi lại nhiều lần hoặc phụ thuộc quá nhiều vào địa giới hành chính khi thực hiện thủ tục.

Trong lĩnh vực công chứng, việc sửa đổi Luật Công chứng hướng tới phân cấp, phân quyền cho địa phương, xây dựng cơ sở dữ liệu công chứng dùng chung và thúc đẩy chuyển đổi số. Đây là nội dung rất thiết thực, bởi công chứng gắn với các giao dịch quan trọng như mua bán nhà đất, lập di chúc, ủy quyền, hợp đồng dân sự. Khi dữ liệu được kết nối tốt hơn, thủ tục được đơn giản hóa hơn, người dân và doanh nghiệp có thể giảm thời gian, chi phí, đồng thời hạn chế rủi ro giấy tờ giả, giao dịch không minh bạch.

Với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, điểm đáng chú ý là mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý, trong đó có việc bỏ điều kiện “có khó khăn về tài chính” đối với một số nhóm đối tượng và bổ sung thêm nhóm đối tượng mới. Điều này có ý nghĩa lớn với người yếu thế, người dễ bị tổn thương trong xã hội. Khi gặp tranh chấp, bị xâm phạm quyền lợi hoặc tham gia tố tụng, họ có thêm cơ hội được tư vấn, bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp miễn phí.

Không chỉ ở nhóm thủ tục tư pháp, các chính sách kinh tế cũng có tác động trực tiếp đến đời sống. Quốc hội đã thông qua các chính sách thuế liên quan đến thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế tiêu thụ đặc biệt, theo hướng đồng bộ, minh bạch, phù hợp thực tiễn. Đây là nhóm chính sách cần tiếp tục được truyền thông rõ ràng để người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện đúng.

Trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo sửa đổi cũng có điểm rất cụ thể: cắt giảm, bãi bỏ 50/103 thủ tục hành chính. Con số này cho thấy cải cách không chỉ là khẩu hiệu, mà được đo bằng số thủ tục được giảm, số việc người dân và tổ chức tôn giáo không còn phải thực hiện như trước. Khi thủ tục bớt rườm rà, công khai, minh bạch hơn, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân cũng có điều kiện được bảo đảm tốt hơn.

Song song với việc ban hành luật, công tác xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tư pháp cũng được hoàn thiện. Ngày 1/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 109/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ 18/5/2026, thay thế toàn diện Nghị định số 82/2020/NĐ-CP ngày 15/7/2020. Nghị định này quy định xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã.

Một điểm mới đáng chú ý của Nghị định 109/2026/NĐ-CP là điều chỉnh phạm vi quản lý cho phù hợp tổ chức bộ máy hiện nay: hoạt động chứng thực được chuyển từ lĩnh vực hành chính tư pháp sang bổ trợ tư pháp; hoạt động thừa phát lại được chuyển từ bổ trợ tư pháp sang thi hành án dân sự. Nghị định cũng bổ sung cơ chế xử lý hành vi làm giả, sử dụng giấy tờ, tài liệu giả. Nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm thì cơ quan có thẩm quyền phải chuyển hồ sơ sang cơ quan tiến hành tố tụng; nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì xử lý vi phạm hành chính. Quy định này giúp hạn chế tình trạng bỏ lọt vi phạm, nhất là trong các giao dịch, hồ sơ pháp lý có giá trị lớn.

Riêng trong 3 lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở và trợ giúp pháp lý, Nghị định 109/2026/NĐ-CP quy định 38 hành vi vi phạm. Trong đó có 6 hành vi thuộc lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật; 2 hành vi thuộc lĩnh vực hòa giải ở cơ sở; 30 hành vi thuộc lĩnh vực trợ giúp pháp lý. Những con số này rất đáng chú ý, bởi chúng cho thấy Nhà nước không chỉ khuyến khích người dân tiếp cận pháp luật, mà còn đặt ra kỷ luật rõ ràng với những hành vi cản trở quyền được tìm hiểu pháp luật, lợi dụng danh nghĩa tuyên truyền viên, báo cáo viên pháp luật để trục lợi, hoặc vi phạm trong hoạt động trợ giúp pháp lý.

Để pháp luật mới thật sự đi vào đời sống, truyền thông chính sách cũng phải thay đổi. Ngày 10/5/2026, Bộ trưởng Bộ Tư pháp ký Quyết định số 1219/QĐ-BTP ban hành Kế hoạch truyền thông về tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Kế hoạch nhấn mạnh yêu cầu truyền thông chủ động, thường xuyên, kịp thời, chính xác, có trọng tâm; đồng thời truyền thông về các quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn, bất cập và các kiến nghị sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật.

Nhìn từ những con số cụ thể như 9 luật, 5 nghị quyết, 50/103 thủ tục hành chính được cắt giảm, 38 hành vi vi phạm được nhận diện trong 3 lĩnh vực, có thể thấy điểm chung của chính sách pháp luật năm 2026 là hướng mạnh hơn vào thực tiễn. Người dân cần thủ tục đơn giản hơn. Doanh nghiệp cần môi trường pháp lý rõ ràng hơn. Người yếu thế cần được trợ giúp pháp lý tốt hơn. Chính quyền cơ sở cần có thẩm quyền và công cụ để xử lý vi phạm kịp thời hơn.

Pháp luật không chỉ nằm trong văn bản. Pháp luật phải hiện diện trong việc người dân đi làm giấy khai sinh, công chứng hợp đồng, xin trợ giúp pháp lý, giải quyết tranh chấp ở cơ sở, thực hiện quyền tín ngưỡng, tôn giáo hoặc tham gia sản xuất, kinh doanh. Khi luật mới giải quyết đúng những việc ấy, cải cách thể chế sẽ không còn là khái niệm xa vời, mà trở thành thay đổi cụ thể trong đời sống hằng ngày.