Một vụ cãi vã tại quán ăn, hành vi chen ngang khi tham gia giao thông hay nghi vấn gian lận trong mua bán có thể được ghi lại và đưa lên mạng chỉ trong vài phút. Kèm theo clip thường là những lời kêu gọi “cộng đồng mạng truy tìm”, “chia sẻ để cảnh giác” hoặc khẳng định một người là “kẻ lừa đảo”, “ăn cắp”, “côn đồ”…

Clip càng gây phẫn nộ, tốc độ lan truyền càng nhanh. Tuy nhiên, nếu video bị cắt mất phần đầu, lời chú thích không đúng bản chất hoặc danh tính người liên quan bị công khai quá mức cần thiết, chính người đăng có thể phải đối diện rủi ro pháp lý.

Được ghi hình không có nghĩa là được tùy ý phát tán

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, dành riêng Điều 32 để điều chỉnh dữ liệu cá nhân thu được từ hoạt động ghi âm, ghi hình tại nơi công cộng.

Theo điều luật này, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thể ghi âm, ghi hình và xử lý dữ liệu mà không cần sự đồng ý của người bị ghi hình trong một số trường hợp, đáng chú ý gồm:

- Phục vụ quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội;

- Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình hoặc của người khác;

- Ghi lại hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và những hoạt động công cộng khác, với điều kiện không gây tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người tham gia;

- Những trường hợp khác do pháp luật quy định.

Tuy nhiên, ngoại lệ “không cần xin đồng ý” không phải là một giấy phép vô điều kiện. Người ghi hình vẫn phải thông báo hoặc sử dụng hình thức phù hợp để người bị ghi hình biết về việc này, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Dữ liệu chỉ được sử dụng đúng mục đích đã xác định; không được dùng cho mục đích trái pháp luật hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; chỉ được lưu giữ trong thời gian cần thiết và phải được bảo vệ an toàn.

Một người có thể ghi lại sự việc để bảo vệ tài sản, lưu chứng cứ hoặc cung cấp cho công an. Nhưng từ đó suy ra rằng họ được phép công khai toàn bộ khuôn mặt, địa chỉ, biển số xe và kêu gọi cộng đồng “truy tìm” người trong clip là cách hiểu quá rộng. Mục đích tự bảo vệ có thể hợp pháp, nhưng phương thức công khai dữ liệu vẫn có thể vượt quá giới hạn cần thiết.

Ngày 9/2/2026, Phòng Cảnh sát giao thông Công an TP.HCM đã xử phạt trường hợp ông T.Q.A vì hành vi trực tiếp ghi hình, biên tập các video trong quá trình làm việc với lực lượng chức năng rồi đăng lên mạng xã hội. Theo cơ quan chức năng, người này đã sử dụng hình ảnh khi chưa có sự đồng ý, không kiểm soát bình luận và xử lý, sử dụng thông tin không đúng mục đích. Ông T.Q.A đã chấp hành quyết định xử phạt hành chính 5 triệu đồng. (Mức phạt 5 triệu đồng nói trên được quyết định vào tháng 2/2026, tức trước khi Nghị định 174/2026/NĐ-CP có hiệu lực. Vì vậy, không nên coi đây là mức phạt hiện hành cho mọi trường hợp tương tự.)

Cùng thông tin trên, anh Q. điều khiển xe máy không có gương chiếu hậu bên trái và không xuất trình được giấy chứng nhận đăng ký xe nên tổ công tác đã lập biên bản, tạm giữ xe máy của người này. Anh Q. được lực lượng CSGT giải thích rõ hành vi, ký xác nhận và không có ý kiến khiếu nại tại thời điểm làm việc, nhưng sau đó anh này lại đăng Facebook cho rằng mình bị “cướp mất xe”. CSGT đã lập biên bản xử phạt vi phạm hành chính đối với anh Q. về hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức.

Các trường hợp này cho thấy cơ quan xử lý không chỉ xem xét người đăng có trực tiếp quay video hay không. Nội dung biên tập, lời chú thích, mục đích sử dụng và cách dẫn dắt người xem cũng là những yếu tố quan trọng.

Điều 3 Nghị định số 356/2025/NĐ-CP xác định nhiều thông tin thuộc dữ liệu cá nhân cơ bản, trong đó có:

- Hình ảnh của cá nhân;

- Số điện thoại, địa chỉ;

- Số căn cước, hộ chiếu;

- Số giấy phép lái xe;

- Biển số xe và những thông tin khác có khả năng xác định một người cụ thể.

Do đó, một clip “bóc phốt” ghi rõ khuôn mặt, biển số xe, giọng nói, nơi làm việc hoặc số điện thoại không còn là một đoạn phim đơn thuần. Nó có thể là một tập hợp dữ liệu đủ để nhận diện chính xác một con người. Việc đưa dữ liệu này lên mạng xã hội là một hoạt động xử lý dữ liệu cá nhân. Người đăng phải có căn cứ xử lý phù hợp, xác định đúng mục đích và giới hạn phạm vi sử dụng.

Luật cũng quy định sự im lặng hoặc không phản hồi không được xem là đồng ý. Vì vậy, lập luận “người đó thấy tôi quay nhưng không phản đối” chưa đủ để chứng minh họ đồng ý cho công khai hình ảnh trước hàng triệu người.

Nếu clip có trẻ em, mức độ thận trọng phải cao hơn. Khi việc xử lý dữ liệu nhằm công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư hoặc bí mật cá nhân của trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên, phải có sự đồng ý của cả trẻ em và người đại diện theo pháp luật, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Hai Điều 32 song hành cùng nhau

Ngoài Điều 32 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 còn bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh.

Về nguyên tắc, việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý. Bộ luật Dân sự cho phép sử dụng hình ảnh không cần sự đồng ý trong một số trường hợp, như vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng hoặc hình ảnh thu được từ hoạt động công cộng. Tuy nhiên, điều kiện đi kèm vẫn là việc sử dụng hình ảnh không được làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.

Một đoạn video được ghi ở nơi công cộng không đương nhiên trở thành “tài sản công cộng”. Càng không thể suy luận rằng bất kỳ ai cũng được cắt ghép, thêm lời bình hoặc gắn cho người trong clip những nhãn như “tên trộm”, “kẻ lừa đảo”, “người ngoại tình”.

Cũng cần phân biệt “nơi công cộng” và “hoạt động công cộng”. Một hội nghị, trận đấu hoặc chương trình biểu diễn là hoạt động có tính công khai rõ ràng. Trong khi đó, việc một người khám bệnh, trao đổi công việc hoặc nói chuyện riêng tại địa điểm nhiều người qua lại chưa chắc đã làm mất đi quyền riêng tư của họ.

Bảo vệ quyền lợi không đồng nghĩa được lập “tòa án mạng”

Điều 19 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân cho phép xử lý dữ liệu không cần sự đồng ý trong một số trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, điều luật không quy định rằng cứ viện dẫn lý do “bảo vệ cộng đồng” hoặc “bảo vệ quyền lợi” là được tự do công khai dữ liệu.

Việc xử lý không cần sự đồng ý chỉ có thể được đặt ra khi:

- Cần bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp trong trường hợp cấp bách; hoặc

- Cần bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng một cách cần thiết trước hành vi xâm phạm.

- Bên xử lý dữ liệu phải có khả năng chứng minh mình thuộc trường hợp ngoại lệ.

Nếu xảy ra hành vi giật điện thoại, người chứng kiến có thể quay video để nhận diện đối tượng, giữ nguyên bản ghi và cung cấp cho công an. Trong trường hợp cần cảnh báo một nguy hiểm tức thời, việc chia sẻ thông tin ở phạm vi phù hợp có thể có căn cứ chính đáng.

Ngược lại, nếu mục đích bảo vệ quyền lợi có thể đạt được bằng cách giao video cho cơ quan chức năng, làm mờ khuôn mặt người không liên quan hoặc chỉ công bố thông tin đã được xác minh, thì việc tung toàn bộ dữ liệu lên mạng kèm lời miệt thị sẽ khó được xem là biện pháp cần thiết và tương xứng.

Pháp luật bảo vệ quyền tố giác, phản ánh và cung cấp chứng cứ. Nhưng quyền đó không bao gồm quyền tự đưa ra “bản án” đối với người khác khi sự việc chưa được cơ quan có thẩm quyền xác minh.

Điều 31 Hiến pháp năm 2013, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, quy định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật.

Đây trước hết là nguyên tắc của tố tụng hình sự. Tuy nhiên, nguyên tắc này cũng cho thấy vì sao người sử dụng mạng xã hội không nên thay cơ quan điều tra và tòa án kết luận một người đã phạm tội.

Trước khi có kết luận chính thức, cách viết phù hợp hơn có thể là: “Người trong video bị phản ánh có hành vi cầm chiếc điện thoại không thuộc sở hữu của mình. Sự việc đang được đề nghị cơ quan chức năng xác minh.”

Thay vì khẳng định: “Đây là tên trộm điện thoại, mọi người chia sẻ để truy tìm.”

Hai câu có thể cùng nói về một video, nhưng rủi ro pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Video thật nhưng chú thích sai vẫn có thể vi phạm

Một hiểu lầm phổ biến là: “Clip không dàn dựng thì tôi không thể bị coi là đăng tin sai.” Tính xác thực của hình ảnh và tính chính xác của kết luận đi kèm là hai vấn đề khác nhau. Video có thể là thật nhưng bị cắt mất phần đầu hoặc phần sau. Hành động xuất hiện trong video có thể là thật nhưng lời chú thích lại quy kết sai bản chất.

Một người cầm chiếc điện thoại không đồng nghĩa đã thực hiện hành vi trộm cắp. Một cuộc tranh cãi không chứng minh bên nào lừa đảo. Việc hai người xuất hiện cùng nhau cũng không đủ để kết luận họ có quan hệ bất chính.

Theo Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, Điểm h khoản 2 Điều 7 của luật nghiêm cấm việc thu thập, sử dụng, phát tán, trao đổi, mua bán hoặc chuyển giao trái pháp luật thông tin, dữ liệu cá nhân. Khoản 3 Điều 13 xác định nhóm thông tin xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp trên không gian mạng, trong đó có thông tin xuyên tạc, sai sự thật, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Rủi ro vì thế không chỉ nằm trong đoạn video. Dòng tiêu đề, lời thuyết minh, chữ chèn trên màn hình, bình luận ghim và lời kêu gọi cộng đồng truy tìm đều có thể trở thành căn cứ để đánh giá mục đích, lỗi và mức độ vi phạm.

Người đăng clip có thể chịu ba tầng trách nhiệm

1. Trách nhiệm dân sự: Gỡ bài chưa chắc đã hết nghĩa vụ.

Theo các điều 32, 34, 584 và 592 Bộ luật Dân sự, người bị xâm phạm hình ảnh, danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín có thể yêu cầu: Gỡ bỏ, thu hồi hoặc tiêu hủy hình ảnh đã sử dụng trái pháp luật; Chấm dứt việc tiếp tục đăng tải, chia sẻ; Cải chính thông tin trên chính phương tiện đã đăng; Xin lỗi công khai; Bồi thường thiệt hại.

Thiệt hại có thể gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục hậu quả; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; thiệt hại khác và khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần.

Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP hướng dẫn rằng chi phí hợp lý có thể bao gồm chi phí thu hồi, xóa bỏ dữ liệu, thu thập tài liệu, chứng cứ, đi lại và thực hiện việc cải chính công khai. Nếu không thỏa thuận được, khoản bù đắp tổn thất tinh thần tối đa không quá mười lần mức lương cơ sở. Từ ngày 1/7/2026, mức lương cơ sở là 2,53 triệu đồng/tháng. Như vậy, khoản bù đắp tổn thất tinh thần tối đa trong trường hợp không thỏa thuận được hiện tương ứng 25,3 triệu đồng. Đây chưa phải toàn bộ số tiền bồi thường. Thiệt hại vật chất, chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, nếu chứng minh được, còn được xem xét riêng.

2. Trách nhiệm hành chính: Mức phạt đã thay đổi từ ngày 1/7/2026

Kể từ ngày 1/7/2026, Điều 101 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP bị bãi bỏ theo khoản 2 Điều 117 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP. Đối với hành vi vi phạm xảy ra và kết thúc trước ngày 1/7/2026, việc xử phạt được thực hiện theo Nghị định 15 và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Trường hợp hành vi xảy ra trước nhưng vẫn tiếp diễn sau thời điểm này, áp dụng nghị định đang có hiệu lực tại thời điểm phát hiện hành vi vi phạm. Nghị định số 174/2026/NĐ-CP đã bãi bỏ các điều từ Điều 98 đến Điều 106 của Nghị định 15, bao gồm Điều 101, và thiết lập khung xử phạt mới.

Theo điểm a khoản 1 Điều 95, kết hợp khoản 3 Điều 4 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị phạt từ 10 triệu đến 15 triệu đồng đối với cá nhân và từ 20 triệu đến 30 triệu đồng đối với tổ chức.

Nếu thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại đến hoạt động kinh tế – xã hội, gây khó khăn cho cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, mức phạt có thể tăng lên: Từ 15 triệu đến 25 triệu đồng đối với cá nhân; Từ 30 triệu đến 50 triệu đồng đối với tổ chức. Người vi phạm còn có thể bị buộc gỡ bỏ thông tin. Trong một số trường hợp thuộc khung nặng hơn, tài khoản, trang, nhóm hoặc kênh vi phạm có thể bị khóa.

Ngoài ra, theo điểm e khoản 3 Điều 96, kết hợp khoản 3 Điều 4 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, hành vi thu thập, xử lý và sử dụng thông tin của tổ chức, cá nhân khác khi không được sự đồng ý hoặc sai mục đích theo quy định của pháp luật có thể bị phạt từ 5 triệu đến 10 triệu đồng đối với cá nhân và từ 10 triệu đến 20 triệu đồng đối với tổ chức.

Mỗi trường hợp phải được xác định dựa trên đúng hành vi, nội dung, hậu quả và điều khoản áp dụng. Không phải clip nào cũng mặc nhiên bị áp dụng mức phạt cao nhất.

3. Trách nhiệm hình sự: Tài khoản ảo không làm biến mất trách nhiệm

Nếu hành vi có tính chất nghiêm trọng và đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người đăng clip có thể bị xem xét về:

Tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự: Trọng tâm là hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự. Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử là tình tiết định khung tại khoản 2, với hình phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm. Mức cao nhất 5 năm tù chỉ áp dụng khi có thêm những tình tiết thuộc khoản 3.

Tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự: Có thể áp dụng khi một người bịa đặt hoặc biết rõ thông tin sai sự thật nhưng vẫn phát tán nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc bịa đặt người khác phạm tội. Trường hợp sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thuộc khoản 2, với mức tù từ 1 năm đến 3 năm. Mức cao nhất 7 năm chỉ áp dụng khi có thêm tình tiết thuộc khoản 3.

Điểm khác biệt là tội làm nhục tập trung vào tính chất và mức độ hạ nhục, xúc phạm; còn tội vu khống đòi hỏi yếu tố bịa đặt hoặc biết rõ thông tin sai sự thật.

Các quy định trên được cập nhật tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH năm 2025

Xóa bài, xin lỗi có làm vụ việc chấm dứt?

Việc chủ động gỡ video, cải chính, xin lỗi và bồi thường có thể được xem xét khi đánh giá thái độ và mức độ khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, những hành động này không làm cho vi phạm đã xảy ra tự động biến mất.

Theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, việc khởi tố theo yêu cầu của bị hại chỉ áp dụng đối với trường hợp thuộc khoản 1 Điều 155 và khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự.

Nếu hành vi sử dụng mạng xã hội hoặc phương tiện điện tử đủ yếu tố bị xử lý theo khoản 2, việc người bị hại rút yêu cầu, người đăng xóa bài hoặc hai bên đã xin lỗi nhau không đương nhiên dẫn đến đình chỉ vụ án.

Căn cứ cập nhật hiện nay là Văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH năm 2026.

Dĩ nhiên, không phải cứ đăng video gây tranh cãi là bị xử lý hình sự. Cơ quan có thẩm quyền còn phải đánh giá nội dung, động cơ, lỗi, mức độ xúc phạm, phạm vi phát tán, hậu quả và toàn bộ chứng cứ liên quan.

Ba vùng rủi ro trước khi bấm nút “Đăng”

- Vùng tương đối an toàn: Giữ nguyên video gốc; Cung cấp video cho cơ quan chức năng; Mô tả sự việc bằng ngôn ngữ trung tính; Che khuôn mặt, biển số và dữ liệu của người không liên quan; Chỉ công khai thông tin thật sự cần thiết; Cập nhật, đính chính ngay khi có kết quả xác minh.

- Vùng rủi ro cao: Công khai danh tính người chưa bị cơ quan có thẩm quyền kết luận; Chỉ đăng một phần video làm thay đổi ngữ cảnh; Kêu gọi cộng đồng “truy tìm danh tính”; Ghim hoặc cổ vũ những bình luận miệt thị; Tiếp tục giữ bài dù đã biết thông tin có thể sai.

- Vùng đặc biệt nguy hiểm: Gắn nhãn người khác đã phạm tội; Công bố số điện thoại, địa chỉ nhà, nơi làm việc; Đăng hình ảnh đời tư hoặc dữ liệu của trẻ em; Cắt ghép video nhằm thay đổi bản chất sự việc; Bịa đặt hoặc cố ý phát tán thông tin biết rõ là sai; Kêu gọi đám đông tấn công, tẩy chay hoặc làm nhục người trong clip.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân không đặt ra lệnh cấm chung đối với mọi hoạt động ghi hình để tự bảo vệ, tố giác vi phạm hoặc cung cấp chứng cứ. Tuy nhiên, việc ghi hình và sử dụng dữ liệu trong từng trường hợp vẫn phải tuân thủ Điều 32 của Luật này, Bộ luật Dân sự và các quy định chuyên ngành có liên quan.