Phát biểu tại Hội thảo “Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” (diễn ra ngày18/6), Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật Hồ Quang Huy đã chỉ ra một thực tế đáng chú ý: cùng với những thành tựu của chuyển đổi số, Việt Nam đang phải đối mặt với sự gia tăng của các loại tội phạm mới phát sinh trên không gian mạng.

Tội phạm biến đổi nhanh hơn tốc độ hoàn thiện pháp luật

Nhận định này phản ánh một nghịch lý của thời đại công nghệ. Chưa bao giờ người dân tiếp cận các tiện ích số dễ dàng như hiện nay. Từ thanh toán bằng mã QR, ví điện tử, ngân hàng số đến các nền tảng thương mại điện tử, công nghệ đang giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và mở rộng cơ hội phát triển. Tuy nhiên, chính môi trường số ngày càng rộng mở cũng đang trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho các loại tội phạm công nghệ cao nảy sinh và biến đổi không ngừng.

Nếu như trước đây tội phạm thường bị giới hạn bởi địa bàn hoạt động, phương tiện gây án và khả năng tiếp cận nạn nhân, thì trong không gian mạng, những giới hạn đó gần như bị xóa bỏ. Một đối tượng ở nước ngoài có thể điều hành đường dây lừa đảo nhắm tới hàng nghìn người dân Việt Nam. Một cuộc tấn công mạng có thể diễn ra chỉ trong vài giây nhưng gây thiệt hại cho cả hệ thống dữ liệu của doanh nghiệp hoặc cơ quan nhà nước. Công nghệ đã tạo ra những cơ hội phát triển mới, nhưng đồng thời cũng trao cho tội phạm những “vũ khí” chưa từng có trong lịch sử.

Làm rõ hơn bản chất của loại hình tội phạm này, TS Nguyễn Quý Khuyến, Trưởng Bộ môn Pháp luật tố tụng hình sự và thi hành án, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội cho rằng tội phạm mới trên không gian mạng có những đặc trưng rất khác so với tội phạm truyền thống. Đó là khả năng hoạt động không bị giới hạn bởi không gian địa lý, thủ đoạn thường xuyên thay đổi theo tốc độ phát triển của công nghệ, hậu quả nghiêm trọng nhưng rất khó phát hiện và xử lý.

Nhìn từ thực tiễn, đây chính là thách thức lớn nhất đối với các cơ quan thực thi pháp luật hiện nay. Khi hành vi phạm tội được thực hiện trên môi trường số, dấu vết để lại không còn là những chứng cứ hữu hình mà là dữ liệu điện tử, tài khoản ảo, địa chỉ IP hoặc các giao dịch được mã hóa. Trong khi đó, tội phạm lại ngày càng tận dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói và các nền tảng xuyên biên giới để che giấu hành vi phạm tội.

Thực tế ấy đặt ra câu hỏi lớn: liệu hệ thống pháp luật hiện hành có còn đủ khả năng bao quát những dạng tội phạm đang thay đổi từng ngày?

Nhận diện những khoảng trống pháp lý trong kỷ nguyên số

Tại hội thảo, ThS Nguyễn Thị Tố Nga, Trưởng phòng Pháp luật Hình sự, Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính đã đề xuất nghiên cứu bổ sung nhiều quy định mới trong Bộ luật Hình sự, từ các hành vi gián điệp mạng, khủng bố mạng, tấn công hệ thống thông tin trọng yếu đến các vi phạm liên quan tài sản số, tiền mã hóa và tài sản mã hóa.

Đề xuất này không đơn thuần là việc bổ sung thêm một số điều luật. Đằng sau đó là yêu cầu phải thay đổi tư duy lập pháp trong kỷ nguyên số. Bởi lẽ, tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn nhiều so với tốc độ hoàn thiện pháp luật. Trong khi các đối tượng phạm tội liên tục tìm kiếm phương thức mới để khai thác những khoảng trống quản lý thì quá trình sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật thường đòi hỏi thời gian dài để nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện.

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là sự xuất hiện của công nghệ deepfake và trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Những công nghệ này cho phép tạo ra hình ảnh, video và giọng nói giả với độ chân thực rất cao. Điều đáng lo ngại là chúng không chỉ được sử dụng để lừa đảo tài chính mà còn có thể phục vụ các hành vi tống tiền, bôi nhọ danh dự cá nhân, phát tán thông tin sai lệch hoặc thao túng dư luận xã hội.

Trong bối cảnh đó, nếu pháp luật chỉ tập trung xử lý hậu quả mà không kịp thời nhận diện các nguy cơ mới thì sẽ luôn ở thế bị động. Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã bắt đầu xây dựng các quy định chuyên biệt đối với tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo, tăng cường cơ chế quản lý dữ liệu và mở rộng hợp tác quốc tế trong điều tra tội phạm mạng. Đây cũng là những kinh nghiệm có giá trị đối với Việt Nam.

Điều đáng chú ý là các ý kiến tại hội thảo không chỉ dừng lại ở việc đề xuất bổ sung tội danh mới. Nhiều đại biểu còn nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện pháp luật về chứng cứ điện tử, xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm xuyên quốc gia, hoàn thiện cơ chế thu hồi tài sản số và nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ tư pháp. Điều đó cho thấy cuộc đấu tranh với tội phạm mạng không phải là câu chuyện riêng của luật hình sự, mà là bài toán tổng thể liên quan đến thể chế, công nghệ, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế.

Chuyển đổi số đang mở ra những cơ hội phát triển chưa từng có cho đất nước. Nhưng để những cơ hội ấy không bị che khuất bởi các nguy cơ từ tội phạm công nghệ cao, pháp luật cần được hoàn thiện với tốc độ nhanh hơn, tư duy mở hơn và khả năng dự báo tốt hơn. Bởi trong thế giới số, tội phạm không chờ pháp luật hoàn thiện rồi mới hành động. Và cuộc đua giữa công nghệ với pháp luật, xét đến cùng, chính là cuộc đua bảo vệ niềm tin của người dân vào môi trường số và vào hiệu lực của Nhà nước pháp quyền.