Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội tại Phiên họp thứ 6. Theo cơ quan soạn thảo, việc sửa luật lần này xuất phát từ yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các quy định sau hơn một năm Luật BHXH năm 2024 được triển khai, trong đó có những nội dung liên quan đến mở rộng đối tượng tham gia, tổ chức thực hiện chính sách và đầu tư quỹ.

Điểm đáng chú ý là dự án không thay đổi phạm vi điều chỉnh của Luật BHXH năm 2024. Dự thảo được thiết kế theo hướng sửa đổi, bổ sung một số quy định còn khoảng trống hoặc chưa thật sự thống nhất, đồng thời bãi bỏ một số quy định về hồ sơ, thủ tục để tạo thuận lợi hơn cho quá trình thực hiện chính sách.

Từng bước mở rộng diện bao phủ đến nhóm lao động mới

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm là định hướng mở rộng BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số.

Theo phương án được đưa ra, thay vì quy định cứng toàn bộ nhóm đối tượng này ngay trong luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội sẽ quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc trên cơ sở đề xuất của Chính phủ. Cách tiếp cận này hướng tới việc tạo một lộ trình linh hoạt hơn, bởi thị trường lao động hiện nay đang xuất hiện nhiều hình thức làm việc mà quan hệ giữa người cung ứng dịch vụ, người lao động và nền tảng trung gian không hoàn toàn giống mô hình hợp đồng lao động truyền thống.

Đây cũng là vấn đề được cơ quan thẩm tra lưu ý. Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội cho rằng việc đưa nhóm “người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số” vào diện có thể tham gia BHXH bắt buộc là một bước mở rộng đáng kể, vì vậy cần tiếp tục làm rõ khái niệm, phạm vi và lộ trình thực hiện.

Thực tế, nếu chỉ bổ sung tên một nhóm đối tượng vào luật mà chưa xác định được thế nào là “làm việc trên nền tảng số”, ai là chủ thể có trách nhiệm đóng, tiền công nào được dùng làm căn cứ đóng và cơ chế thu được thực hiện ra sao thì chính sách rất dễ gặp khó khăn khi đi vào đời sống.

Vì vậy, yêu cầu “mở rộng” trong trường hợp này không đơn thuần là mở rộng số người thuộc diện tham gia. Quan trọng hơn là phải thiết kế được một phương thức quản lý phù hợp với đặc điểm của lao động nền tảng, trong đó có những người làm việc cho nhiều nền tảng cùng lúc, thu nhập không ổn định hoặc không có một người sử dụng lao động theo nghĩa truyền thống.

Tại phiên họp ngày 23/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đề nghị tiếp tục rà soát, xác định cụ thể đối tượng, tiêu chí, cơ sở pháp lý, cơ sở thực tiễn và khả năng tổ chức thực hiện; đồng thời phải làm rõ ngưỡng, cơ chế thu - chi, phương thức đóng - hưởng và lộ trình áp dụng.

Người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội không thuộc diện tham gia BHXH

Bên cạnh việc mở rộng diện bao phủ, dự thảo cũng điều chỉnh một số quy định để phân định rõ hơn giữa các tầng chính sách trong hệ thống an sinh.

Theo hướng sửa đổi, người đang hưởng trợ cấp hưu trí xã hội hằng tháng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Quy định này có ý nghĩa trong việc tránh sự chồng lấn về đối tượng giữa chính sách trợ cấp hưu trí xã hội và chính sách BHXH.

Luật BHXH năm 2024 đã xây dựng hệ thống theo hướng đa tầng, trong đó trợ cấp hưu trí xã hội là một cấu phần được ngân sách nhà nước bảo đảm. Việc tiếp tục rà soát ranh giới giữa các tầng chính sách vì thế không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp mà còn liên quan trực tiếp đến cách người dân tiếp cận và lựa chọn chính sách an sinh phù hợp.

Cùng với đó, dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết về thời gian đóng BHXH tự nguyện để được hưởng trợ cấp thai sản cũng như nguồn kinh phí bảo đảm thực hiện chính sách này. Việc giao quy định chi tiết được kỳ vọng tạo dư địa để cơ chế thực hiện có thể được điều chỉnh phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực và thực tiễn phát sinh.

Mở rộng bảo hiểm hưu trí bổ sung, tạo thêm lựa chọn cho người lao động

Một điểm đáng chú ý khác là việc sửa đổi khái niệm bảo hiểm hưu trí bổ sung theo hướng mở rộng khả năng tham gia của cá nhân.

Theo quy định hiện hành, bảo hiểm hưu trí bổ sung được thiết kế như một loại hình bảo hiểm mang tính tự nguyện theo nguyên tắc thị trường, nhằm bổ sung cho chế độ hưu trí trong BHXH bắt buộc. Dự thảo mở rộng cách thức hình thành quỹ từ đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động hoặc cả hai bên.

Đáng lưu ý, cơ chế bảo hiểm hưu trí bổ sung đã được Chính phủ quy định chi tiết tại Nghị định 85/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 10.5.2026. Theo quy định này, mức đóng được xác lập trên cơ sở tự nguyện; việc tham gia không phải điều kiện bắt buộc để tuyển dụng, ký kết hoặc gia hạn hợp đồng lao động.

Do đó, việc sửa đổi luật lần này cần được nhìn trong mối liên hệ với quá trình hoàn thiện cả hệ thống hưu trí. BHXH bắt buộc và tự nguyện giữ vai trò nền tảng, trong khi hưu trí bổ sung có thể tạo thêm một lớp tích lũy dài hạn cho người lao động có nhu cầu và khả năng tài chính.

Điều quan trọng là người tham gia phải có đầy đủ thông tin về mức đóng, quyền lợi, điều kiện hưởng và cơ chế quản lý khoản tiền tích lũy. Khi chính sách được mở rộng, yêu cầu minh bạch đối với các chủ thể quản lý quỹ cũng cần được đặt tương xứng.

Đầu tư quỹ BHXH: mở rộng nhưng không đánh đổi an toàn

Nếu mở rộng đối tượng tham gia là vấn đề liên quan đến “đầu vào” của hệ thống thì đầu tư quỹ BHXH lại liên quan trực tiếp đến khả năng bảo toàn và gia tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực trong dài hạn.

Dự thảo nhận được sự đồng tình về nguyên tắc đối với việc mở rộng danh mục đầu tư quỹ BHXH. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra và Ủy ban Thường vụ Quốc hội đều nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát rủi ro, bảo đảm an toàn và minh bạch trong quản lý nguồn quỹ.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý bởi quỹ BHXH không phải nguồn vốn thông thường. Đây là nguồn lực hình thành từ quá trình đóng góp để bảo đảm quyền lợi an sinh của người tham gia trong hiện tại và tương lai. Vì vậy, bài toán đầu tư không chỉ nằm ở khả năng tạo ra lợi nhuận mà còn phải đặt trong yêu cầu bảo toàn vốn, thanh khoản, phân tán rủi ro và khả năng đáp ứng nghĩa vụ chi trả.

Theo định hướng được nêu tại phiên họp, luật cần quy định những nguyên tắc cốt lõi, trong khi Chính phủ được giao quy định cụ thể về điều kiện, tiêu chí, đối tượng và danh mục đầu tư. Đồng thời, cần xác định rõ cơ quan giám sát, cơ chế kiểm soát rủi ro và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan.

Nhìn rộng hơn, việc khơi thông nguồn lực từ quỹ BHXH chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng một cơ chế quản trị đủ chặt chẽ. Một danh mục đầu tư có thể mở rộng, nhưng giới hạn rủi ro, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát cũng phải được thiết kế tương ứng. Đây là điều kiện quan trọng để hiệu quả đầu tư không trở thành áp lực đối với an toàn dài hạn của quỹ.

Không chỉ mở rộng đối tượng, phải bảo đảm khả năng thực thi

Qua các nội dung được đặt ra, có thể thấy dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH lần này không nhằm thay đổi toàn diện chính sách BHXH mà tập trung xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện Luật năm 2024, đồng thời tạo hành lang pháp lý cho những yêu cầu mới của thị trường lao động và quản trị quỹ.

Đặc biệt, việc mở rộng diện tham gia BHXH đối với người làm việc không có quan hệ lao động và lao động trên nền tảng số sẽ chỉ đạt hiệu quả khi đi cùng một thiết kế chính sách đủ rõ. Người lao động cần biết mình thuộc diện nào, đóng bao nhiêu, đóng bằng cách nào và tương ứng được hưởng những quyền lợi gì; trong khi các chủ thể liên quan cũng phải xác định được trách nhiệm của mình.

Đây cũng là lý do Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu tiếp tục đánh giá kỹ tác động của chính sách, làm rõ phạm vi đối tượng, cơ chế thu - chi và lộ trình trước khi hoàn thiện dự án Luật. Đối với đầu tư quỹ, yêu cầu đặt ra tương tự: mở rộng danh mục nhưng phải đi kèm cơ chế kiểm soát, giám sát và phân định trách nhiệm rõ ràng.

Với một đạo luật liên quan trực tiếp đến quyền lợi của lực lượng lao động và sự vận hành của quỹ an sinh quy mô lớn, tính khả thi vì thế phải được đặt ngang với mục tiêu mở rộng chính sách. Đây sẽ là yếu tố quyết định việc những quy định mới, nếu được thông qua, có thực sự thu hẹp khoảng trống pháp lý, tăng độ bao phủ BHXH và nâng cao hiệu quả quản lý quỹ hay không.