Nhan nhản những thủ đoạn lọc lừa

Vụ án “lừa đảo kỳ nghỉ” gây chấn động mới đây vừa khởi tố ở nhiều địa phương trên cả nước đã khiến dư luận rúng động. Hàng trăm đối tượng, ngàn ngàn tỉ đồng liên quan trong vụ án khiến sự vụ không chỉ còn gói gọn trong một vài hành vi lừa đảo. Nhưng còn có cả những hệ thống lừa đảo với một danh sách rất dài những chiêu thức lừa đảo nhắm vào người già, người cao tuổi ở khắp nơi đang rất đáng báo động.

Thời gian qua, đã xuất hiện rất nhiều những hành vi lừa đảo nhắm vào người già, như những hội thảo tặng quà bán hàng về tận làng, về tận những hang cùng ngõ hẻm hay cả miền núi vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Những nhóm người trẻ tuổi ăn mặc tươm tất, nói cười rộn ràng thuê hội trường hoặc nhà văn hóa, nhờ trưởng thôn hoặc hội người cao tuổi địa phương phát giấy mời tận tay, ghi rõ “cứ đến là có quà”. Lúc đầu họ tặng thật, chẳng mất gì nên các cụ rủ nhau đi rất đông. Sau đó họ bán một món đồ thật rẻ, ai mua họ trả lại tiền ngay tại chỗ kèm tặng luôn hàng gọi là lộc tri ân. Làm vài lần như thế, cả hội trường tin rằng cứ mua là được hoàn tiền, rằng công ty này làm ăn tử tế. Tới khi người dân tin rồi, họ tung ra những món hàng giá vài triệu hay vài chục triệu, có cả những loại hàng là thực phẩm chức năng và kèm theo lời doạ nạt thêm mấy bệnh người già hay mắc cho sợ, bảo mua nhanh kẻo hết suất, rồi họ sẽ quay lại hoàn tiền hết. Các cụ tranh nhau mua. Rồi họ lên xe đi mất.

Tương tự như thế, những chiêu lừa đảo nhắm vào người già như bán sữa giả, thuốc giả cho người già người bệnh, hay những chiêu trò “thần y nhà tôi 3 đời” và mạo danh đài truyền hình. Chỉ cần mở youtube hay mạng xã hội lên là gặp một ông lương y gia truyền, một thầy thuốc nhà 3 đời chữa khỏi xương khớp, tiểu đường hay huyết áp, có khi cả ung thư, hôi miệng thối chân, suy gan suy thận, tiểu đêm...đủ cả chỉ với một bài thuốc bí truyền. Để cho người già người bệnh tin tưởng, họ cắt ghép logo đài truyền hình, lấy hình lấy giọng biên tập viên, dùng cả AI ghép mặt người dẫn chương trình quen thuộc, dựng clip giống hệt bản tin thật. Cơ quan chức năng đã rà soát, đánh sập hàng chục trang tin, fanpage giả mạo đài truyền hình. Có trang tin giả thời sự VTV tới gần nửa triệu ng theo dõi. Rồi những fanpage giả Bệnh viện 108, 103, Bạch Mai rồi bán thuốc.

Có những đường dây bán sữa giả làm tới 573 loại sữa bột giả, nhằm thẳng vào người bệnh tiểu đường, suy thận, người già, bà bầu, trẻ sinh non. Có những đường dây quảng cáo bán tổ yến, đông trùng hạ thảo nhưng thực ra chẳng có gì, chất lượng có thứ chưa đạt nổi 30% công bố thế nhưng vẫn thu tới hàng trăm tỷ đồng. Những vụ sữa giả như Hiup giá xuất xưởng hơn 87.000đ/hộp mà bán ra hơn nửa triệu, có cả người nổi tiếng lên quảng cáo để người mua dốc tiền mua. Hay vụ án liên quan tới đối tượng Trần Quang Đạo đã lập nhiều công ty, chỉ đạo cấp dưới giả nhân viên chăm sóc y tế, lừa bán tặng sản phẩm sức khỏe cho 7.000 người cao tuổi, chiếm đoạt hàng trăm tỷ đồng trong vài tháng.

Những đường dây giả danh công an hay cơ quan chức năng, hoặc giả con cháu gặp nạn nhan nhản hằng ngày. Với người già luôn tin tưởng vào chính quyền, vào công an, hay bậc cha mẹ ông bà chỉ cần nghe con đang gặp nạn là tim thắt lại, mọi đề phòng bay sạch. Hàng loạt chiêu trò lừa đảo khác nhắm vào người già vẫn đang diễn ra như gọi điện báo trúng thưởng bắt đóng phí nhận quà, mạo danh điện lực báo nợ tiền điện sắp cắt điện. Mạo danh nhân viên ngân hàng dọa khóa tài khoản để lấy mã OTP. Hay những vụ dụ dỗ đầu tư chứng khoán, tiền ảo với lãi khủng. Những chiều lừa khác như giả shipper giao hàng bắt chuyển khoản trước. Hay lập fanpage từ thiện giả ăn theo bão lũ, chia sẻ hoạn nạn. Đặc biệt là những chiêu lừa bói toán, mê tín, trục vong bắt nộp tiền giải hạn... Mỗi ngày lại xuất hiện những chiêu trò mới mà ngay cả những người tỉnh táo nhất cũng rối trí trước thiên la địa võng như thế.

Nỗi lòng người già

Các vụ lừa đảo nhắm vào người cao tuổi với thủ đoạn tinh vi như “kỳ nghỉ miễn phí”, trúng thưởng hay tri ân… đang gây bức xúc dư luận. Cơ quan chức năng vào cuộc, khởi tố vụ án lừa đảo kỳ nghỉ mới đây là việc làm cần thiết, Giám đốc Công an TP Hà Nội nhấn mạnh rằng đây là những hành vi không thể chấp nhận được. Cần nghiên cứu các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn, thậm chí có thể đề xuất tăng nặng chế tài xử phạt để nâng cao tính răn đe, phòng ngừa chung.

Những kẻ lừa đảo và đường dây lừa đảo rồi đây sẽ phải đối diện với pháp luật. Thế nhưng dường như đang có một tiếng chuông đánh vào góc khuất và nỗi lòng của người già mà dường như đã bị lãng quên trong khoảng thời gian qua. Liệu rằng có phải sự cô đơn, thiếu kết nối và nhu cầu được lắng nghe là nguyên nhân khiến người cao tuổi dễ trở thành mục tiêu của những chiêu trò lừa đảo. Người cao tuổi đang phải đối mặt với một khó khăn rất đặc thù, đó là sự cô đơn và khoảng trống cảm xúc. Đặc biệt khi con cái không ở cùng, khoảng trống ấy càng rõ rệt hơn. Mỗi gia đình đều có những khó khăn riêng. Con cái phải mưu sinh, phải chăm lo cho gia đình nhỏ, công việc, con cái của mình. Không phải ai cũng có điều kiện sống cùng hoặc thường xuyên ở cạnh cha mẹ. Người già bị lừa không phải vì họ kém hiểu biết hay nhẹ dạ. Họ bị lợi dụng bởi những nhu cầu rất bình thường của con người. Ai cũng muốn được yêu thương, được lắng nghe, được người khác chấp nhận và tôn trọng. Như nỗi xót xa mà một bà lão ở Hà Nội than thở khi chia sẻ về đối tượng lừa đảo hàng chục tỉ tiền dưỡng già của mình, rằng “Con H. ấy, nó đến bà thích lắm. Nó nấu nướng, ăn xong rửa bát cho bà!”.

Người cao tuổi cũng có nhu cầu được tôn trọng quyền tự chủ. Ở tuổi gần đất xa trời, họ rất nhạy cảm với cảm giác bị đánh giá, bị xem thường hoặc bị bỏ rơi. Họ không muốn bị đối xử như một đứa trẻ. Với con cái trong nhà, việc ngăn cản là để bảo vệ cha mẹ. Nhưng trong cảm nhận của nhiều người cao tuổi, điều đó đôi khi lại được hiểu thành sự cấm đoán hoặc kiểm soát. Không phải vì con cái không thương cha mẹ, mà vì cuộc sống hiện đại khiến điều đó rất khó. Liệu có bao nhiêu người con có thể ngồi hàng tiếng đồng hồ mỗi ngày để nghe cha mẹ kể chuyện. Trong khi những kẻ lừa đảo lại đang làm chính điều người cao tuổi cần nhất là cảm giác được quan tâm. Họ kiên nhẫn lắng nghe các cụ kể chuyện gia đình, chuyện sức khỏe, chuyện tuổi già, chuyện những điều khó nói với con cháu, họ vẫn nghe. Thậm chí có những cuộc điện thoại tâm sự kéo dài hàng giờ đồng hồ.

Không có kiểu lừa đảo nào giống kiểu nào, vì mỗi kiểu nhắm vào một vấn đề khác nhau trong con người. Có thứ đánh vào lòng tham, có thứ đánh vào nỗi sợ bằng một tia hy vọng giả. Có thứ đánh vào sự cô đơn, cho người ta cái cảm giác còn được ai đó cần. Có thứ đánh vào tình thương con, thứ thiêng liêng nhất đời người. Những kẻ lừa đảo đã đánh thẳng vào lòng thương người, nỗi sợ, sự cô đơn, lòng tin, là thứ làm nên một con người tử tế. Dù là bán thuốc, thực phẩm chức năng, thiết bị y tế hay các gói du lịch, các kỳ nghỉ... thì các đối tượng đều không bắt đầu bằng việc bán hàng. Họ bắt đầu bằng việc tạo dựng mối quan hệ, bằng những cuộc gọi hỏi han sức khỏe. Họ tặng quà. Họ đến thăm. Có người thỉnh thoảng mang vài quả trứng, vài món quà nhỏ. Tất cả những điều đó đều đánh vào nhu cầu được quan tâm của người cao tuổi. Chính vì thế nhiều người cao tuổi bỏ ra số tiền rất lớn để mua những sản phẩm chăm sóc sức khỏe, máy massage, thiết bị y tế hoặc thực phẩm chức năng mà giá trị thực không tương xứng. Họ mua không chỉ vì sản phẩm. Họ mua vì niềm tin. Càng thương con, càng cả tin, lại càng dễ bị lừa đảo. Điều khiến những kẻ lừa đảo này sống khỏe bao năm nay là vì nạn nhân xấu hổ không dám kể. Bị lừa thì giấu, sợ con cười, sợ hàng xóm biết dị nghị, ôm cục tức một mình rồi thôi. Khi người ta càng giấu, kẻ lừa đảo lại càng an toàn, càng lừa được nhiều người khác.

Cơ quan chức năng vẫn đang tiếp tục điều tra những vấn đề liên quan đến vụ đại án “lừa đảo kỳ nghỉ”, nhưng làm sao để không có những nạn nhân bị lừa đảo tiếp theo khi rất nhiều chiêu trò ngày càng xuất hiện tinh vi hơn nhắm vào người cao tuổi. Những giải pháp có lẽ cần phải đến từ nhiều phía. Ở khía cạnh gia đình, thì sự gắn bó gia đình vẫn vô cùng quan trọng, cách ứng xử của con cái rất quan trọng. Điều người cao tuổi cần không chỉ là tiền bạc mà còn là sự hiện diện và sự quan tâm của con cái. Cùng với gia đình, cộng đồng xã hội cũng là một môi trường bảo vệ có hiệu quả. Các khu dân cư, tổ dân phố, hội người cao tuổi có thể tổ chức thêm nhiều những hoạt động sinh hoạt cộng đồng phù hợp. Là nơi gặp gỡ, trò chuyện và chia sẻ, người cao tuổi không chỉ bớt cô đơn mà còn có cơ hội cập nhật thông tin, cảnh báo cho nhau về những thủ đoạn lừa đảo mới. Một người già sống tách biệt luôn dễ bị tổn thương hơn một người già có mạng lưới xã hội xung quanh.

Đặc biệt, với vai trò đặc biệt của pháp luật và các cơ quan quản lý, cần chủ động phát hiện, cảnh báo và xử lý sớm với những chiêu trò lừa đảo tinh vi. Với nhiều hành động từ nhiều phía sẽ tạo nên mạng lưới bảo vệ người cao tuổi hiệu quả hơn. những “cánh cửa vô hình” mà kẻ xấu đang lợi dụng cũng sẽ dần khép lại. Và đó mới là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ người cao tuổi trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi hiện nay.