Từ phạm vi hành nghề đến trách nhiệm cấp cứu

Vừa qua, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) có công văn gửi Sở Y tế TP Hồ Chí Minh yêu cầu làm rõ vụ việc một nam thanh niên tử vong ở cơ sở thẩm mỹ.

Dưới góc độ pháp lý, vụ việc đặt ra nhiều vấn đề không chỉ về nguyên nhân tử vong mà còn liên quan đến điều kiện hoạt động của cơ sở khám chữa bệnh, phạm vi hành nghề của người trực tiếp thực hiện kỹ thuật, nghĩa vụ cấp cứu và khả năng phát sinh trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự.

Công an đã khám nghiệm hiện trường, lấy lời khai những người liên quan, trích xuất camera. Thi thể được đưa đi giám định pháp y để xác định nguyên nhân tử vong.

Muốn xác định nguyên nhân và quan hệ nhân quả, cơ quan chức năng cần đối chiếu kết luận pháp y với hồ sơ khám chữa bệnh, thuốc, vật tư y tế, camera, lời khai nhân viên, dữ liệu cuộc gọi cấp cứu và các tài liệu chuyên môn khác.

Về pháp lý, cần phân biệt việc một người tử vong tại địa điểm có cơ sở khám chữa bệnh với việc người đó tử vong do hoạt động khám chữa bệnh của cơ sở. Hai vấn đề này có thể dẫn đến những hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, người hành nghề phải hoạt động trong phạm vi hành nghề được phép; cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cũng chỉ được cung cấp dịch vụ, kỹ thuật phù hợp với phạm vi hoạt động được cấp phép, trừ các trường hợp pháp luật quy định, đặc biệt trong tình huống cấp cứu.

Do đó, cơ quan quản lý cần xác định phòng khám được phép thực hiện những kỹ thuật nào; ai trực tiếp tham gia xử trí cho nạn nhân; người này có giấy phép và đăng ký hành nghề tại cơ sở hay không; phạm vi hành nghề có phù hợp với kỹ thuật được thực hiện hay không.

Một cơ sở để cơ quan chức năng đối chiếu là nhân sự thực tế có mặt tại phòng khám khi vụ việc xảy ra. Nếu phát hiện người thực hiện kỹ thuật không có giấy phép, chưa đăng ký hành nghề tại cơ sở hoặc thực hiện kỹ thuật ngoài phạm vi chuyên môn, cơ sở và cá nhân liên quan có thể bị xử lý theo quy định.

Nếu chỉ phát hiện sai phạm hành chính độc lập, cơ sở có thể bị xử phạt và áp dụng biện pháp khắc phục. Ngược lại, nếu vi phạm về nhân sự, phạm vi chuyên môn hoặc quy trình chuyên môn có liên hệ trực tiếp với việc điều trị, cấp cứu hoặc thủ thuật đối với nạn nhân, trách nhiệm dân sự hoặc hình sự có thể được đặt ra.

Pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh đặt ra nghĩa vụ cấp cứu đối với cơ sở và người hành nghề. Khi tình trạng người bệnh vượt quá khả năng chuyên môn, người hành nghề phải có biện pháp xử trí phù hợp, đồng thời sơ cứu, cấp cứu và theo dõi cho đến khi người bệnh được tiếp nhận hoặc chuyển đến cơ sở phù hợp.

Vì vậy, cơ quan chức năng cần dựng lại toàn bộ dòng thời gian: Nạn nhân bắt đầu có dấu hiệu bất thường khi nào; ai phát hiện đầu tiên; bác sĩ nào có mặt; biện pháp cấp cứu nào được thực hiện; thời điểm gọi 115; nội dung thông báo cho tổng đài và diễn biến trước khi xe cấp cứu đến.

Ranh giới giữa tai biến y khoa, sai sót chuyên môn và trách nhiệm pháp lý

Điểm quan trọng nhất là phân biệt tai biến y khoa với sai sót chuyên môn. Một người tử vong tại cơ sở khám chữa bệnh không đồng nghĩa cơ sở hoặc bác sĩ đương nhiên có lỗi. Trong hoạt động y tế, có những biến cố xảy ra dù người hành nghề đã tuân thủ đúng quy trình và quy định chuyên môn.

Ngược lại, nếu người hành nghề vi phạm quy tắc chuyên môn, thực hiện kỹ thuật ngoài phạm vi được phép hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cấp cứu, đồng thời hành vi đó có quan hệ nhân quả với cái chết, trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh.

Do đó, kết luận pháp y và đánh giá chuyên môn có vai trò đặc biệt quan trọng.

Trong pháp luật hình sự, hậu quả chết người chưa đủ để xác định một cá nhân phạm tội. Cơ quan tố tụng phải chứng minh hành vi cụ thể, quy định bị vi phạm, lỗi, hậu quả và quan hệ nhân quả giữa hành vi với cái chết.

Nạn nhân tử vong do bệnh lý đột ngột hoàn toàn không liên quan đến hoạt động y tế tại phòng khám, việc tử vong tại cơ sở không đồng nghĩa với trách nhiệm của phòng khám.

Ngược lại, nếu xác định trước khi tử vong, nạn nhân được thực hiện thủ thuật hoặc sử dụng thuốc tại cơ sở, cần làm rõ thủ thuật do ai thực hiện, người đó có được phép hay không, thuốc được sử dụng là gì, liều lượng, chống chỉ định và quá trình theo dõi, xử trí biến cố có phù hợp chuyên môn hay không.

Nếu điều tra chứng minh một cá nhân vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính, có lỗi vô ý và hành vi đó gây ra cái chết, có thể đặt ra trách nhiệm hình sự theo Điều 129 Bộ luật Hình sự về tội vô ý làm chết người do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính.

Tuy nhiên, không thể áp dụng trách nhiệm hình sự chỉ vì một người tử vong tại phòng khám. Nếu cơ sở từng vi phạm về quảng cáo, hồ sơ hoặc đăng ký hành nghề nhưng những vi phạm này không liên quan đến cái chết thì không thể dùng chúng để suy ra trách nhiệm hình sự.

Tương tự, nếu một nhân viên thực hiện hành vi ngoài phạm vi chuyên môn nhưng hành vi đó không gây ra hoặc không có quan hệ nhân quả với cái chết, trách nhiệm đối với hành vi vi phạm vẫn có thể tồn tại nhưng phải được xác định độc lập với hậu quả tử vong.

Tùy kết quả điều tra, cơ quan tố tụng cũng có thể xem xét các hành vi khác nếu đủ căn cứ pháp luật, trong đó có hành vi không cứu giúp người đang ở tình trạng nguy hiểm đến tính mạng. Tội danh cuối cùng phải được xác định trên cơ sở chứng cứ và đầy đủ các yếu tố cấu thành.

Nếu xác định có sai sót hoặc hành vi vi phạm gây ra cái chết, vấn đề bồi thường thiệt hại cũng có thể được đặt ra.

Theo pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh, trách nhiệm trong trường hợp xảy ra tai biến y khoa phải được xem xét trên cơ sở quy định chuyên ngành và kết quả đánh giá sai sót chuyên môn. Nếu có căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường, thiệt hại về tính mạng có thể bao gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa trước khi chết, chi phí mai táng, khoản bù đắp tổn thất tinh thần và các khoản khác theo quy định.

Trong trường hợp người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng cho người khác, thiệt hại còn có thể được xác định trên cơ sở khoản cấp dưỡng mà người đó đáng lẽ phải thực hiện.

Cũng cần phân biệt trách nhiệm của cơ sở khám chữa bệnh với trách nhiệm cá nhân của người hành nghề. Hai chủ thể này không nhất thiết chịu trách nhiệm giống nhau. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ quan hệ lao động hoặc hợp đồng, vị trí, quyền hạn, nhiệm vụ và hành vi cụ thể của từng người.

Về bản chất, kết quả xử lý phụ thuộc vào bốn vấn đề: Nạn nhân đã được thực hiện hoạt động y tế nào trước khi tử vong; ai trực tiếp thực hiện và có đủ điều kiện hành nghề hay không; phòng khám đã thực hiện nghĩa vụ cấp cứu như thế nào; nguyên nhân tử vong có quan hệ nhân quả với hoạt động của phòng khám hay không.

Vụ việc cần được nhìn nhận trên ba tầng trách nhiệm: quản lý hành chính và điều kiện hoạt động; trách nhiệm chuyên môn và nghĩa vụ cấp cứu; cuối cùng là trách nhiệm hình sự, dân sự nếu chứng minh được hành vi vi phạm có quan hệ nhân quả với hậu quả tử vong.

Việc cần thiết là làm rõ toàn bộ diễn biến, bảo đảm nếu có sai phạm thì được xử lý đúng người, đúng hành vi và đúng mức độ trách nhiệm theo pháp luật. Các tổ chức, cá nhân liên quan vẫn phải được đánh giá trên cơ sở chứng cứ và nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự.