Chỉ với vài câu lệnh, AI có thể sáng tác một ca khúc, phối khí theo phong cách của một nhạc sĩ nổi tiếng, thậm chí tái tạo giọng hát của ca sĩ với độ chân thực ngày càng cao. Những công việc trước đây cần đến ê-kíp sản xuất, phòng thu và nhiều ngày lao động sáng tạo giờ có thể được hoàn thành chỉ trong vài phút.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 134/2026/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã tiếp tục cụ thể hóa Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời bổ sung nhiều quy định mới liên quan đến AI và môi trường số. Đây được xem là bước đi đầu tiên nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Hoàn thiện cơ chế bảo hộ quyền tác giả trong kỷ nguyên AI

Khác với nhận định cho rằng Nghị định 134 chủ yếu điều chỉnh việc thu tiền bản quyền âm nhạc, phạm vi điều chỉnh của nghị định rộng hơn rất nhiều. Văn bản này hướng dẫn thi hành các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan; tổ chức quản lý tập thể quyền; đăng ký quyền tác giả; khai thác tác phẩm trên môi trường số và đặc biệt là những quy định lần đầu tiên liên quan đến hệ thống AI.

Theo Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo hoặc sở hữu. Nguyên tắc này tiếp tục được Nghị định 134 kế thừa khi khẳng định: dù công nghệ thay đổi, quyền tác giả vẫn được xác lập trên cơ sở hoạt động sáng tạo của con người, không phải của máy móc hay thuật toán.

Một điểm mới đáng chú ý là nghị định đã bổ sung quy định hướng dẫn đối với tác phẩm có sử dụng hệ thống AI. Theo đó, việc sử dụng AI không làm mất quyền tác giả nếu con người vẫn giữ vai trò quyết định trong quá trình sáng tạo, từ hình thành ý tưởng, thiết lập yêu cầu, lựa chọn kết quả, chỉnh sửa đến hoàn thiện tác phẩm.

Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận thận trọng: AI được thừa nhận là công cụ hỗ trợ sáng tạo, nhưng không phải chủ thể của quyền tác giả.

AI đang làm thay đổi khái niệm về "người sáng tạo"

Sự xuất hiện của AI tạo sinh (Generative AI) đã khiến khái niệm sáng tạo truyền thống thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây AI chỉ hỗ trợ xử lý âm thanh hoặc gợi ý giai điệu, thì nay công nghệ có thể đảm nhiệm gần như toàn bộ quy trình sản xuất âm nhạc, từ viết lời, sáng tác, phối khí đến tạo giọng hát.

Điều đó đặt ra một vấn đề pháp lý quan trọng: nếu phần lớn công việc được thực hiện bởi AI, đâu là giới hạn để một cá nhân vẫn được công nhận là tác giả?

Pháp luật Việt Nam hiện không bảo hộ tác phẩm chỉ vì sản phẩm đó do AI tạo ra. Giá trị được bảo hộ vẫn là đóng góp sáng tạo mang dấu ấn cá nhân của con người trong quá trình sử dụng AI. Đây cũng là quan điểm đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm tránh việc quyền tác giả bị mở rộng cho các hệ thống tự động.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ, việc xác định mức độ đóng góp của con người sẽ ngày càng phức tạp. Chỉ một câu lệnh đơn giản có đủ để hình thành quyền tác giả hay không? Hay quyền chỉ phát sinh khi người sử dụng thực sự tham gia vào quá trình lựa chọn, biên tập và hoàn thiện tác phẩm? Đây là những vấn đề mà pháp luật sẽ còn phải tiếp tục làm rõ.

Dữ liệu huấn luyện AI – khoảng trống pháp lý lớn nhất

Nếu câu chuyện xác định tác giả mới chỉ là bề nổi thì dữ liệu dùng để huấn luyện AI mới là vấn đề cốt lõi của bản quyền trong thời đại số.

Các mô hình AI muốn tạo ra âm nhạc có chất lượng phải được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ gồm bản ghi âm, ca khúc, bản phối và nhiều tác phẩm đang được bảo hộ quyền tác giả. Điều này làm phát sinh hàng loạt câu hỏi: việc sử dụng các tác phẩm này để huấn luyện AI có cần sự đồng ý của chủ sở hữu quyền hay không? Nếu AI tạo ra sản phẩm mới dựa trên dữ liệu có bản quyền thì chủ sở hữu dữ liệu gốc có được hưởng lợi ích kinh tế hay không?

Đây là vấn đề mà nhiều quốc gia như Mỹ, Nhật Bản và các nước thuộc Liên minh châu Âu vẫn đang tranh luận. Việt Nam cũng chưa có quy định cụ thể để giải quyết triệt để.

Điểm đáng chú ý là Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã bổ sung quy định về việc sử dụng văn bản và dữ liệu để phát triển hệ thống AI, đồng thời yêu cầu việc khai thác dữ liệu phải tuân thủ các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ. Dù chưa thiết lập cơ chế cấp phép hay cơ chế chia sẻ lợi ích từ dữ liệu huấn luyện, đây được xem là nền tảng pháp lý đầu tiên để quản lý hoạt động phát triển AI tại Việt Nam.

Nhạc AI – lối thoát hay vùng xám pháp lý?

Không phải mọi tác phẩm do AI tạo ra đều xâm phạm bản quyền. Tuy nhiên, cũng không thể mặc nhiên coi mọi sản phẩm AI là hợp pháp.

Rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng mô phỏng phong cách sáng tác, tái tạo giọng hát hoặc tạo ra những tác phẩm có mức độ tương đồng cao với tác phẩm đã được bảo hộ. Trong nhiều trường hợp, AI không sao chép nguyên vẹn giai điệu hay ca từ, nhưng lại tái hiện những đặc trưng sáng tạo khiến công chúng dễ liên tưởng đến một nghệ sĩ hoặc một nhạc sĩ cụ thể.

Điều này đặt ra câu hỏi: đâu là ranh giới giữa học hỏi phong cách và sao chép trái phép? Pháp luật hiện hành mới chỉ bảo hộ tác phẩm cụ thể, trong khi khái niệm 'phong cách sáng tạo' hay 'giọng hát số' vẫn chưa có cơ chế bảo vệ đầy đủ.

Đó cũng là lý do giới chuyên gia cho rằng 'nhạc AI' sẽ tiếp tục là một vùng xám pháp lý trong nhiều năm tới, đòi hỏi hệ thống pháp luật phải liên tục cập nhật để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

Hoàn thiện pháp luật để cân bằng giữa đổi mới và bảo hộ

AI là xu hướng không thể đảo ngược. Việc siết chặt quản lý quá mức có thể làm chậm quá trình đổi mới sáng tạo, nhưng nếu thiếu cơ chế bảo hộ phù hợp, quyền và lợi ích của tác giả, nghệ sĩ và các chủ thể quyền cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 134/2026/NĐ-CP không phải là lời giải cuối cùng cho mọi vấn đề về bản quyền trong thời đại AI, nhưng đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp: từ quản lý quyền tác giả trong môi trường truyền thống sang quản lý quyền tác giả trong hệ sinh thái số.

Trong tương lai, cùng với sự phát triển của AI, pháp luật Việt Nam sẽ cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về dữ liệu huấn luyện, trách nhiệm của nhà phát triển AI, quyền đối với giọng nói số, cơ chế cấp phép dữ liệu và xác định hành vi xâm phạm trong môi trường sáng tạo bằng trí tuệ nhân tạo. Chỉ khi tạo được sự cân bằng giữa khuyến khích đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, ngành công nghiệp âm nhạc mới có thể phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.