Khi một quán cà phê mở nhạc để tạo không gian cho khách, nhiều chủ cơ sở vẫn cho rằng chỉ cần sử dụng tài khoản YouTube Premium hoặc Spotify Premium là đã "đóng phí". Tuy nhiên, đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về quyền tác giả.

Âm nhạc trong kinh doanh không còn là câu chuyện "mở cho vui"

Một bản nhạc nhẹ vang lên trong quán cà phê, giai điệu du dương tại sảnh khách sạn hay danh sách phát sôi động trong phòng tập thể thao từ lâu đã trở thành một phần của trải nghiệm dịch vụ. Âm nhạc không chỉ giúp tạo bầu không khí, giữ chân khách hàng mà còn góp phần xây dựng hình ảnh thương hiệu. Chính vì quá quen thuộc, nhiều cơ sở kinh doanh mặc nhiên xem việc phát nhạc là một tiện ích "đương nhiên", miễn chỉ cần có thiết bị phát và tài khoản nghe nhạc trả phí.

Không ít chủ cơ sở cho rằng việc đăng ký YouTube Premium, Spotify Premium hoặc Apple Music đồng nghĩa với việc đã hoàn thành mọi nghĩa vụ liên quan đến bản quyền. Quan niệm này khiến nhiều doanh nghiệp bất ngờ khi nhận được thông báo yêu cầu thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền từ các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả.

Thực tế, pháp luật Việt Nam chưa bao giờ quy định mọi trường hợp mở nhạc đều phải trả tiền bản quyền. Điều mà pháp luật điều chỉnh không phải là hành vi "mở nhạc", mà là mục đích sử dụng âm nhạc.

Theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng là một quyền tài sản thuộc chủ sở hữu quyền tác giả. Điều đó có nghĩa, khi tác phẩm được sử dụng trong những trường hợp pháp luật quy định, tổ chức hoặc cá nhân phải được sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc thông qua tổ chức quản lý tập thể quyền.

Nếu một cá nhân mở nhạc trong nhà, trên ô tô hoặc trong phạm vi gia đình để phục vụ nhu cầu giải trí thì đây chỉ là hoạt động tiêu dùng cá nhân, không nhằm tạo ra lợi ích kinh tế và không phát sinh nghĩa vụ trả thêm tiền bản quyền. Ngược lại, khi âm nhạc được sử dụng để tạo không gian kinh doanh, thu hút khách hàng, nâng cao chất lượng dịch vụ hoặc góp phần tạo doanh thu thì bản nhạc không còn đơn thuần là một phương tiện giải trí. Lúc này, âm nhạc đã trở thành một yếu tố của hoạt động thương mại và việc khai thác tác phẩm phải tuân thủ các quy định của pháp luật về quyền tác giả.

Có thể nói, ranh giới giữa việc phải hay không phải trả tiền bản quyền không nằm ở chiếc loa, chiếc tivi hay nền tảng phát nhạc, mà nằm ở mục đích khai thác tác phẩm.

Đây cũng là tinh thần được cụ thể hóa trong Nghị định số 134/2026/NĐ-CP khi quy định việc sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình đã được công bố trong các hoạt động kinh doanh nhằm mục đích thương mại thuộc trường hợp phải thực hiện nghĩa vụ bản quyền. Phạm vi áp dụng khá rộng, bao gồm nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, cơ sở lưu trú du lịch, trung tâm thương mại, cửa hàng bán lẻ, siêu thị, phòng tập thể thao, cơ sở chăm sóc sức khỏe, karaoke, quán bar, vũ trường, phương tiện vận tải hành khách và các mô hình kinh doanh có tính chất tương tự.

Sự thay đổi này phản ánh xu hướng tất yếu của nền kinh tế số, nơi tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng tạo ra giá trị gia tăng. Cũng giống như việc doanh nghiệp phải trả tiền điện, tiền nước hay tiền thuê mặt bằng để phục vụ hoạt động kinh doanh, việc trả tiền bản quyền khi khai thác âm nhạc cho mục đích thương mại cũng là cách bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sáng tạo.

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng tài khoản Premium đã bao gồm quyền sử dụng nhạc trong kinh doanh. Thực tế, YouTube Premium, Spotify Premium hay Apple Music chỉ là các gói dịch vụ dành cho người dùng cá nhân. Khoản phí hàng tháng mà người dùng thanh toán chủ yếu nhằm loại bỏ quảng cáo, nâng cao chất lượng trải nghiệm hoặc cho phép tải nội dung để sử dụng ngoại tuyến. Những gói dịch vụ này không chuyển giao quyền khai thác thương mại đối với tác phẩm.

Khi một quán cà phê phát nhạc cho khách hàng, doanh nghiệp không chỉ đang "nghe nhạc" mà đang thực hiện hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng. Đây là quyền tài sản thuộc chủ sở hữu quyền tác giả và không được thay thế bằng việc đăng ký tài khoản Premium.

Sự khác biệt này tưởng chừng nhỏ nhưng lại là điểm mấu chốt dẫn đến nhiều tranh cãi trong thời gian qua. Không ít doanh nghiệp cho rằng mình đã "trả tiền rồi", trong khi khoản phí họ thanh toán thực chất chỉ là phí sử dụng nền tảng, hoàn toàn khác với khoản tiền bản quyền dành cho việc khai thác tác phẩm trong hoạt động thương mại.

Việc xác định tiền bản quyền phải dựa trên các tiêu chí phản ánh giá trị khai thác thực tế của tác phẩm, như phạm vi sử dụng, quy mô kinh doanh, mục đích khai thác và lợi ích kinh tế mang lại. Đồng thời, tổ chức quản lý tập thể quyền có trách nhiệm công khai biểu mức tiền bản quyền, phương thức tính và quy trình cấp phép theo quy định.

Chính vì vậy, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ góp phần làm rõ hơn ranh giới giữa quyền sử dụng dịch vụ của người tiêu dùng với quyền khai thác thương mại đối với tác phẩm, từ đó tạo cơ sở pháp lý minh bạch hơn cho cả doanh nghiệp và các chủ thể quyền.

Minh bạch trong thu phí để tạo sự đồng thuận

Nếu như Luật Sở hữu trí tuệ xác lập nguyên tắc bảo hộ quyền tác giả thì Nghị định số 134/2026/NĐ-CP được xem là bước hoàn thiện cơ chế thực thi, hướng tới giải quyết những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn nhiều năm qua. Một trong những nội dung được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là cách xác định mức tiền bản quyền và phương thức thu.

Thực tế cho thấy, tranh cãi về bản quyền âm nhạc thời gian qua không chỉ xuất phát từ việc doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ nghĩa vụ pháp lý, mà còn đến từ tâm lý băn khoăn về căn cứ tính phí, mức thu và tính minh bạch trong quá trình cấp phép.

Nghị định số 134/2026/NĐ-CP đã bước đầu giải đáp những băn khoăn đó khi bổ sung cơ chế xác định tiền bản quyền dựa trên các tiêu chí phản ánh giá trị khai thác thực tế của tác phẩm như phạm vi sử dụng, quy mô kinh doanh, mục đích khai thác và lợi ích kinh tế thu được. Đồng thời, tổ chức quản lý tập thể quyền có trách nhiệm công khai biểu mức thu, phương pháp tính, quy trình cấp phép và các thông tin liên quan để tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm có thể theo dõi, đối chiếu và giám sát.

Một điểm mới đáng chú ý khác là quy định về bản dự tính tiền bản quyền trước khi ký kết hoặc thanh toán. Cơ chế này giúp bên sử dụng và tổ chức quản lý tập thể quyền có điều kiện trao đổi, thống nhất ngay từ đầu về phạm vi khai thác, mức phí và phương thức thanh toán, qua đó hạn chế những tranh chấp từng xảy ra trong thực tiễn.

Trao đổi với Tạp chí Phổ biến và Tham vấn pháp luật Việt Nam, luật sư Phạm Văn Thuận, Giám đốc Công ty Luật TNHH Đông Kinh, cho rằng điều quan trọng nhất đối với doanh nghiệp hiện nay không phải là chờ đến khi phát sinh tranh chấp mới rà soát việc sử dụng âm nhạc, mà cần chủ động nhận diện đúng nghĩa vụ của mình.

Theo luật sư Thuận, doanh nghiệp trước hết cần xác định rõ âm nhạc có đang được sử dụng như một yếu tố phục vụ hoạt động kinh doanh hay không. Đơn vị sử dụng cần kiểm tra nguồn nhạc, phạm vi giấy phép, lưu giữ đầy đủ hợp đồng cấp phép, hóa đơn và các tài liệu chứng minh quyền sử dụng, việc chủ động làm việc với tổ chức quản lý tập thể quyền hoặc lựa chọn các nguồn âm nhạc có giấy phép thương mại rõ ràng sẽ giúp hạn chế đáng kể rủi ro pháp lý.

Ở góc độ chính sách, đây cũng là yếu tố quyết định để cơ chế bảo hộ quyền tác giả đi vào cuộc sống. Bởi chỉ khi người sử dụng hiểu mình đang trả cho quyền gì, trả trên cơ sở nào và được bảo đảm những quyền lợi gì thì việc thực thi mới nhận được sự đồng thuận rộng rãi và bản quyền không phải là rào cản, mà là nền tảng của kinh tế sáng tạo. Nếu các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ thường băn khoăn về nghĩa vụ trả tiền bản quyền thì trên môi trường số, câu chuyện bản quyền còn đặt ra nhiều thách thức phức tạp hơn. Vụ tranh chấp giữa nhạc sĩ Giáng Son và Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ Truyền thông BH Media là một ví dụ điển hình.

Năm 2021, khi nhạc sĩ Giáng Son đăng tải ca khúc Giấc mơ trưa lên kênh YouTube chính thức của mình, video bất ngờ bị hệ thống Content ID khiếu nại bản quyền dựa trên dữ liệu do BH Media đăng ký. Điều đáng nói là người bị hạn chế khai thác tác phẩm lại chính là tác giả và chủ sở hữu hợp pháp của bản ghi âm gốc.

Bản chất của Content ID là công cụ tự động nhận diện và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên nền tảng YouTube. Tuy nhiên, nếu dữ liệu được đăng ký không chính xác hoặc không được kiểm tra đầy đủ, hệ thống này có thể tạo ra những xung đột bản quyền ngoài ý muốn, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của chính tác giả.

Qua xét xử, TAND thành phố Hà Nội đã xác định nhạc sĩ Giáng Son và nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến là đồng tác giả của ca khúc Giấc mơ trưa, đồng thời xác định nhạc sĩ Giáng Son là chủ sở hữu hợp pháp của bản ghi âm gốc do ca sĩ Khánh Linh thể hiện. Tòa án nhận định việc xác lập dữ liệu bản quyền không chính xác đã dẫn đến việc khai thác trái quyền đối với bản ghi âm và buộc bị đơn chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ thông tin xác nhận chủ sở hữu không đúng, dừng hoạt động khai thác khi chưa được phép và thực hiện xin lỗi công khai theo bản án.

Vụ việc không chỉ là một tranh chấp dân sự về quyền tác giả mà còn cho thấy một thực tế đáng lưu ý: trong môi trường số, sự thiếu cẩn trọng trong quản lý và xác lập quyền sở hữu trí tuệ có thể gây ra những hệ quả pháp lý đáng kể, kể cả đối với các doanh nghiệp hoạt động chuyên nghiệp trong lĩnh vực truyền thông và nội dung số.

Ở góc độ rộng hơn, việc hoàn thiện cơ chế thu tiền bản quyền không nên được nhìn nhận đơn thuần là việc phát sinh thêm một khoản chi phí đối với doanh nghiệp. Đây là một mắt xích quan trọng trong quá trình xây dựng thị trường sáng tạo lành mạnh, nơi quyền và lợi ích của người sáng tạo được tôn trọng, còn doanh nghiệp có một cơ chế cấp phép minh bạch để khai thác tác phẩm một cách hợp pháp.

Sự phát triển của kinh tế số đòi hỏi quyền sở hữu trí tuệ phải được bảo vệ bằng những cơ chế thực thi hiệu quả, minh bạch và công bằng. Khi người sáng tạo được hưởng thành quả từ lao động trí tuệ của mình, doanh nghiệp được tiếp cận cơ chế cấp phép rõ ràng và cơ quan quản lý bảo đảm môi trường thực thi thống nhất, bản quyền âm nhạc sẽ không còn bị nhìn nhận như một rào cản đối với hoạt động kinh doanh. Ngược lại, đó sẽ là nền tảng để thúc đẩy ngành công nghiệp sáng tạo phát triển bền vững, tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong kỷ nguyên số.

Phụ lục II Nghị định 17/2023/NĐ-CP (sửa đổi bởi Điều 33 Nghị định 134/2026/NĐ-CP) thiết lập biểu mức tiền bản quyền theo công thức:

Tiền bản quyền (năm) = Mức lương cơ sở × Hệ số điều chỉnh × Tỷ lệ đô thị

Từ ngày 1/7/2026, mức lương cơ sở = 2.530.000 đồng/tháng (theo Nghị định 161/2026/NĐ-CP).