Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Luật gồm 3 điều, sửa đổi, bổ sung 24 điều và bãi bỏ 2 điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.

Đáng chú ý, lần đầu tiên nội dung ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số được luật hóa trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý. Người dân có thể đăng ký, tiếp nhận và thực hiện trợ giúp pháp lý bằng phương thức trực tuyến; thông tin về tổ chức, người thực hiện trợ giúp pháp lý được công khai, kết nối trên Cổng Pháp luật quốc gia.

Đây là thay đổi có ý nghĩa không chỉ về phương thức cung cấp dịch vụ mà còn về cách tiếp cận quyền được bảo vệ pháp lý. Chủ trương sửa luật cũng được xác định nhằm xây dựng hệ thống trợ giúp pháp lý chuyên nghiệp, hiện đại, dễ tiếp cận, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và khắc phục những bất cập trong thực tiễn thi hành.

Không để khoảng cách địa lý trở thành rào cản tiếp cận pháp luật

Trợ giúp pháp lý về bản chất là một thiết chế bảo đảm tiếp cận công lý cho những người thuộc diện được hưởng. Bởi vậy, nếu người dân phải mất nhiều thời gian đi lại, tìm đúng tổ chức hoặc người thực hiện trợ giúp pháp lý, thì quyền được hỗ trợ dù đã được pháp luật ghi nhận vẫn có thể chưa thực sự dễ tiếp cận.

Việc bổ sung phương thức trực tuyến có thể thay đổi đáng kể điểm này.

Một người ở địa bàn xa trung tâm có thể gửi yêu cầu, tiếp nhận thông tin và trao đổi về vụ việc mà không nhất thiết phải trực tiếp đến trụ sở ngay từ đầu. Việc công khai, kết nối thông tin về tổ chức và người thực hiện trợ giúp pháp lý trên Cổng Pháp luật quốc gia cũng giúp người dân có thêm cơ sở để xác định nơi cung cấp dịch vụ phù hợp.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong trợ giúp pháp lý không nên chỉ được hiểu là đưa một thủ tục lên môi trường mạng. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được quy trình điện tử thực chất, bảo đảm khả năng xác thực, bảo mật thông tin vụ việc và duy trì chất lượng tương đương với hình thức trực tiếp.

Đặc biệt, nhóm người được trợ giúp pháp lý thường chính là những người có khả năng hạn chế về điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận thông tin hoặc kỹ năng số. Vì vậy, song song với kênh trực tuyến vẫn cần duy trì phương thức hỗ trợ trực tiếp phù hợp. Chuyển đổi số phải giúp giảm khoảng cách tiếp cận, không tạo thêm một khoảng cách mới.

Mở rộng diện thụ hưởng, thêm những nhóm dễ bị tổn thương

Một điểm thay đổi quan trọng khác là diện người được trợ giúp pháp lý được mở rộng. Luật kế thừa 6 nhóm, sửa đổi 3 nhóm và bổ sung 5 nhóm đối tượng mới.

Năm nhóm mới gồm người dân tộc thiểu số rất ít người; người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội hoặc bị hại; người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn trong vụ việc liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả; cá nhân bị thiệt hại không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; và người nước ngoài thuộc trường hợp được trợ giúp pháp lý theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đáng chú ý, thân nhân liệt sĩ, người nhiễm chất độc da cam và người khuyết tật được trợ giúp pháp lý mà không còn phụ thuộc vào điều kiện khó khăn về tài chính.

Các nhóm đang được thụ hưởng cũng tiếp tục được duy trì, điều chỉnh, trong đó có người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và một số nhóm đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Quyền trợ giúp pháp lý cũng được quy định đối với nhiều trường hợp từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi trong các hoạt động tố tụng, xử lý chuyển hướng, chấp hành hình phạt và đối với nạn nhân, người đang được xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người theo quy định pháp luật.

Việc mở rộng này cho thấy cách tiếp cận của chính sách trợ giúp pháp lý đang dịch chuyển từ việc chủ yếu dựa vào tiêu chí hoàn cảnh kinh tế sang nhận diện nhiều hơn những nhóm có nguy cơ gặp khó khăn trong việc tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Một người lao động thu nhập thấp bị buộc tội hoặc là bị hại có thể không thuộc hộ nghèo, nhưng khả năng chi trả cho dịch vụ pháp lý vẫn hạn chế. Tương tự, người gặp biến cố bất ngờ do thiên tai, hỏa hoạn có thể rơi vào tình trạng cần hỗ trợ pháp lý ngay tại thời điểm khả năng tài chính bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Việc pháp luật tính đến những tình huống này giúp chính sách trợ giúp pháp lý bám sát hơn các dạng rủi ro mà người dân có thể gặp phải trong đời sống.

Miễn phí nhưng phải đi cùng chất lượng

Một nguyên tắc quan trọng tiếp tục được khẳng định là trợ giúp pháp lý là dịch vụ miễn phí. Tổ chức, cá nhân thực hiện trợ giúp pháp lý không được thu tiền hoặc bất kỳ lợi ích vật chất nào từ người được trợ giúp pháp lý.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh diện thụ hưởng được mở rộng. Khi số lượng người có quyền tiếp cận dịch vụ tăng lên, yêu cầu đặt ra không chỉ là “có được trợ giúp” mà còn là trợ giúp có thực chất, đúng thời điểm và bảo đảm chất lượng.

Trong quá trình xây dựng luật, vấn đề kiểm soát chất lượng cũng được đặt ra. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn từng nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát độc lập chất lượng trợ giúp pháp lý và lấy ý kiến đánh giá mức độ hài lòng của người dân.

Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý. Bởi với một dịch vụ pháp lý miễn phí, người thụ hưởng không trả tiền không đồng nghĩa với việc họ có thể chấp nhận chất lượng thấp hơn. Ngược lại, khi quyền tiếp cận công lý được Nhà nước bảo đảm, chất lượng của dịch vụ càng phải được kiểm soát bằng những tiêu chí rõ ràng.

Từ ngày 1/1/2027, bài toán đặt ra vì thế sẽ không dừng ở việc đưa thêm nhiều nhóm người vào diện được trợ giúp pháp lý. Quan trọng hơn là làm thế nào để những quyền mới thực sự đến được với người dân, đặc biệt là người ở vùng xa, người yếu thế và người gặp biến cố đột xuất.

Nếu chuyển đổi số giúp rút ngắn khoảng cách tiếp cận, còn việc mở rộng đối tượng giúp nhận diện đúng hơn những người cần được bảo vệ, thì hai thay đổi này chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đi cùng một hệ thống trợ giúp pháp lý đủ năng lực, minh bạch và kiểm soát được chất lượng.

Khi đó, trợ giúp pháp lý không chỉ là một chính sách hỗ trợ nhóm yếu thế mà còn trở thành một kênh thiết thực để người dân tiếp cận công lý thuận lợi hơn trong đời sống hiện đại.