UBND TP Hà Nội vừa yêu cầu các sở, ngành và địa phương khẩn trương xây dựng phương án triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, hướng tới việc hỗ trợ học sinh theo lộ trình phù hợp từ năm học 2026 - 2027.

Theo Công văn số 4082/UBND-KGVX ngày 10/8 do Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Thu Hà ký, Sở Giáo dục và Đào tạo được giao chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa.

Đáng chú ý, kế hoạch này không chỉ dừng ở việc xác định nguồn tiền mua sách mà phải làm rõ lộ trình theo từng năm học, từng cấp học, nhóm đối tượng được hưởng, nhu cầu thực tế, phương án kinh phí, trách nhiệm của từng cơ quan và tiến độ triển khai. UBND TP yêu cầu kế hoạch được trình xem xét, phê duyệt ngay trong tháng 8.

Rà soát cả học sinh trường tư

Để chính sách có thể đi vào thực tế, Hà Nội sẽ phải giải bài toán khá lớn về số lượng học sinh và nhu cầu sách giáo khoa.

Sở Giáo dục và Đào tạo được giao phối hợp với UBND các phường, xã và các cơ sở giáo dục rà soát số học sinh thuộc diện hưởng chính sách, trong đó bao gồm cả học sinh đang theo học tại các trường tư thục trên địa bàn.

Cùng với số lượng học sinh, ngành giáo dục phải thống kê lượng sách giáo khoa hiện có còn khả năng sử dụng, từ đó xác định nhu cầu mua mới và dự toán kinh phí cho từng cấp học, từng năm học.

Cách làm này cho thấy Hà Nội đang hướng tới một cơ chế không đơn thuần là “phát sách miễn phí”, mà có thể hình thành hệ thống quản lý, sử dụng và luân chuyển sách lâu dài.

Theo định hướng được giao, thành phố sẽ nghiên cứu cơ chế mượn - trả, quản lý sách giáo khoa như tài sản công và điều chuyển sách giữa các cơ sở giáo dục, thư viện. Đây là yếu tố có ý nghĩa trong việc giảm chi phí ngân sách và hạn chế tình trạng sách được sử dụng trong thời gian ngắn rồi bỏ đi.

Mua sắm tập trung, tránh lãng phí

Một vấn đề khác được Hà Nội đặt ra là phương thức mua sắm sách giáo khoa.

Thành phố sẽ xem xét việc tổ chức mua sắm tập trung hoặc phân cấp cho ngành giáo dục, chính quyền cơ sở và các trường thực hiện theo quy định về đấu thầu. Phương án cụ thể sẽ được tham mưu sau khi có đầy đủ số liệu về nhu cầu và kinh phí.

Việc tính toán từ đầu về quy mô mua sắm, số sách có thể tái sử dụng và cơ chế mượn - trả là cần thiết. Bởi nếu chỉ tập trung vào mục tiêu cung cấp sách miễn phí nhưng thiếu cơ chế quản lý sau đó, ngân sách có thể phải liên tục chi cho sách mới trong khi một lượng lớn sách cũ vẫn còn khả năng sử dụng.

Ở chiều ngược lại, nếu xây dựng được một "vòng đời" của sách giáo khoa, một bộ sách có thể được sử dụng qua nhiều khóa học sinh. Khi đó, chính sách hỗ trợ không chỉ giúp giảm chi phí đầu năm học cho gia đình mà còn tạo hiệu quả lâu dài trong sử dụng ngân sách công.

Tiếp tục các chính sách hỗ trợ đầu năm học

Bên cạnh sách giáo khoa, Hà Nội yêu cầu tiếp tục triển khai đầy đủ các chính sách hỗ trợ học sinh đã được Trung ương và HĐND TP ban hành.

Trong đó có hỗ trợ học phí đối với trẻ em mầm non, học sinh phổ thông; hỗ trợ gạo, đồ dùng cá nhân, học phẩm cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú và hỗ trợ bữa ăn bán trú đối với học sinh tiểu học theo quy định.

Như vậy, chính sách miễn phí sách giáo khoa được đặt trong một hệ thống hỗ trợ rộng hơn, nhằm giảm bớt các khoản chi phí mà gia đình phải lo khi con em bước vào năm học mới.

Đáng chú ý, việc triển khai không chỉ thuộc trách nhiệm của ngành giáo dục. Sở Tài chính được giao phối hợp tham mưu bố trí kinh phí từ ngân sách thành phố; trong khi UBND các phường, xã phải chủ động cân đối ngân sách cấp mình để thực hiện.

Trường hợp địa phương không đủ nguồn lực, chính quyền cơ sở có trách nhiệm tổng hợp nhu cầu để đề xuất thành phố xem xét bổ sung kinh phí.

Ưu tiên học sinh khó khăn

Hà Nội cũng yêu cầu các địa phương chủ động chuẩn bị điều kiện cần thiết để triển khai chính sách ngay sau khi kế hoạch chung được phê duyệt, trong đó ưu tiên các đối tượng chính sách và địa bàn còn khó khăn.

Đây là điểm đáng chú ý bởi cùng một chính sách nhưng nhu cầu hỗ trợ giữa các địa bàn có thể rất khác nhau. Nếu phân bổ nguồn lực dựa trên số lượng học sinh đơn thuần, những khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn có thể chưa nhận được mức hỗ trợ tương xứng với nhu cầu thực tế.

Do đó, việc phân kỳ theo năm học, cấp học và nhóm đối tượng sẽ giúp thành phố chủ động hơn về ngân sách, đồng thời tránh tạo áp lực chi lớn trong một thời điểm.

Không chỉ hỗ trợ trực tiếp về sách, Hà Nội còn triển khai công tác khám, kiểm tra sức khỏe định kỳ cho trẻ mầm non dưới 6 tuổi và học sinh phổ thông từ 6 đến dưới 18 tuổi. Sở Y tế được giao hướng dẫn chuyên môn, còn UBND các phường, xã tổ chức thực hiện tại địa bàn.

Từ việc miễn học phí, hỗ trợ bữa ăn, học phẩm đến sách giáo khoa và chăm sóc sức khỏe học sinh, các chính sách đang dần hướng tới một mục tiêu rộng hơn: giảm chi phí giáo dục mà gia đình phải tự gánh và bảo đảm trẻ em có điều kiện học tập tương đối đồng đều.

Với riêng sách giáo khoa, nếu được tổ chức bài bản theo mô hình mượn - trả và tái sử dụng, chính sách này không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ trước mắt cho phụ huynh mà còn có thể tạo ra một cơ chế sử dụng sách bền vững trong trường học.

Tuy nhiên, để chủ trương trở thành quyền lợi thực tế của học sinh, khâu triển khai sẽ quyết định rất lớn. Từ thống kê đối tượng, xác định nhu cầu, bố trí ngân sách đến mua sắm, cấp phát và quản lý sau sử dụng đều cần được thực hiện minh bạch, đúng tiến độ. Khi những khâu này được vận hành đồng bộ, mục tiêu giảm gánh nặng đầu năm học cho mỗi gia đình mới thực sự phát huy hiệu quả.