Tạp chí Phổ biến và Tham vấn pháp luật Việt Nam (phobienphapluat.vn) xin giới thiệu bài phân tích của Luật sư Diệp Năng Bình (Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, TP Hồ Chí Minh) về tình huống pháp lý: Trách nhiệm hình sự đối với hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ gây chết người – ranh giới giữa vi phạm hành chính, tội phạm và ý chí của gia đình nạn nhân.

1. Đặt vấn đề

Tai nạn giao thông gây chết người thường đặt ra những vấn đề pháp lý phức tạp: người điều khiển phương tiện có hành vi vi phạm quy định về giao thông và gây chết người có đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự hay không; trường hợp gia đình nạn nhân hòa giải, bồi thường và có đơn đề nghị không xử lý hình sự thì người gây tai nạn có được miễn trách nhiệm hình sự hay không?

Trong thực tiễn, hai cách hiểu thường gặp đều có phần cực đoan. Một quan điểm cho rằng cứ có người chết do tai nạn giao thông thì người điều khiển phương tiện phải chịu trách nhiệm hình sự. Quan điểm khác lại cho rằng nếu gia đình nạn nhân đã “bãi nại”, không yêu cầu xử lý thì vụ việc phải được đình chỉ. Cả hai cách tiếp cận này đều chưa phản ánh đầy đủ nguyên tắc của pháp luật hình sự.

Về bản chất, trách nhiệm hình sự không được xác định chỉ từ hậu quả chết người mà phải dựa trên sự kết hợp giữa hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông, lỗi, hậu quả và quan hệ nhân quả giữa hành vi với hậu quả. Đồng thời, ý chí của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại không phải là căn cứ độc lập để quyết định Nhà nước có truy cứu trách nhiệm hình sự hay không. Tuy nhiên, trong những trường hợp pháp luật quy định, sự tự nguyện hòa giải, bồi thường, khắc phục hậu quả và đề nghị của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp có thể có ý nghĩa trong việc xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự.

2. Có người chết không đồng nghĩa đương nhiên có tội

Điều 260 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định về tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Theo cấu thành của điều luật, để xác định trách nhiệm hình sự không thể chỉ dựa vào hậu quả chết người mà phải xác định đầy đủ các dấu hiệu của tội phạm. Bộ luật Hình sự năm 2015 được ban hành theo Luật số 100/2015/QH13 và được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14.

Trước hết, cần xác định người điều khiển phương tiện có thực sự vi phạm quy định về an toàn giao thông hay không và vi phạm quy định nào. Tiếp đó phải xác định hành vi vi phạm có quan hệ nhân quả với hậu quả chết người hay không, đồng thời xác định lỗi của người thực hiện đối với hậu quả xảy ra.

Nếu một người có hành vi vi phạm quy định giao thông nhưng hành vi đó không phải là nguyên nhân dẫn đến tai nạn và cái chết của nạn nhân thì không thể chỉ dựa vào sự tồn tại của hành vi vi phạm để quy kết trách nhiệm hình sự về hậu quả chết người. Trong trường hợp này, tùy tính chất, mức độ, người vi phạm có thể vẫn phải chịu trách nhiệm hành chính đối với hành vi vi phạm quy định giao thông.

Ví dụ, người điều khiển phương tiện có hành vi chuyển làn không đúng quy định nhưng đã hoàn tất việc chuyển làn trước khi tai nạn xảy ra; sau đó tai nạn phát sinh do một nguyên nhân độc lập mà người này không thể dự liệu hoặc ngăn ngừa. Nếu có căn cứ, người điều khiển vẫn có thể bị xử lý đối với hành vi vi phạm quy định giao thông, nhưng không thể mặc nhiên quy kết người này phải chịu trách nhiệm hình sự về cái chết của nạn nhân.

Ngược lại, nếu người điều khiển phương tiện lấn sang phần đường ngược chiều và trực tiếp va chạm với phương tiện đang đi đúng chiều khiến người điều khiển phương tiện kia tử vong thì hành vi vi phạm có thể có quan hệ nhân quả trực tiếp với hậu quả chết người. Khi đó, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra nếu các dấu hiệu khác của tội phạm theo Điều 260 Bộ luật Hình sự được chứng minh.

Do đó, câu hỏi pháp lý không đơn thuần là “có người chết hay không”, mà phải là: người điều khiển đã vi phạm quy tắc giao thông nào; hành vi vi phạm đó có gây ra hậu quả chết người hay không; và người thực hiện có lỗi hình sự đối với hậu quả đó hay không.

3. Lỗi và quan hệ nhân quả – căn cứ quan trọng để quy kết trách nhiệm

Trong các vụ án giao thông, lỗi và quan hệ nhân quả là hai vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự.

Tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ về cơ bản được thực hiện do lỗi vô ý. Người điều khiển phương tiện có thể nhận thức được quy tắc an toàn nhưng quá tự tin cho rằng hậu quả sẽ không xảy ra; hoặc không nhận thức được khả năng xảy ra hậu quả mặc dù trong hoàn cảnh cụ thể họ phải và có thể nhận thức được.

Vì vậy, không thể lấy riêng hậu quả chết người để suy ngược rằng người điều khiển phương tiện chắc chắn có lỗi hình sự.

Trường hợp người điều khiển phương tiện tuân thủ các quy tắc giao thông, chú ý quan sát và xử lý tình huống trong khả năng bình thường nhưng tai nạn xảy ra do hành vi bất ngờ, độc lập của người khác mà người điều khiển không thể dự liệu, ngăn ngừa thì việc có người tử vong không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu người điều khiển thực hiện hành vi nguy hiểm như vượt đèn đỏ, đi ngược chiều hoặc lấn sang phần đường ngược chiều và chính hành vi đó dẫn đến va chạm làm chết người thì có cơ sở để xem xét trách nhiệm hình sự, nếu các yếu tố cấu thành tội phạm khác được chứng minh.

Việc xác định quan hệ nhân quả phải dựa trên tổng thể chứng cứ của vụ việc như hiện trường, dấu vết va chạm, vị trí phương tiện, tốc độ, dữ liệu camera, lời khai và kết quả giám định cần thiết. Không nên chỉ dựa vào một biên bản xử phạt hành chính hoặc nhận định ban đầu để kết luận về trách nhiệm hình sự.

Đặc biệt, trường hợp nạn nhân cũng có lỗi cần được đánh giá một cách thận trọng. Lỗi của nạn nhân không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của người điều khiển nếu hành vi vi phạm của người điều khiển vẫn có quan hệ nhân quả với hậu quả chết người.

Tuy nhiên, nếu hành vi của nạn nhân hoặc người thứ ba là nguyên nhân độc lập, có tính chất quyết định đối với hậu quả và hành vi vi phạm của người điều khiển không có quan hệ nhân quả với cái chết thì không có cơ sở quy kết trách nhiệm hình sự đối với người điều khiển về hậu quả đó.

Như vậy, việc xác định trách nhiệm hình sự trong các vụ tai nạn giao thông phải được thực hiện trên cơ sở đánh giá tổng thể hành vi, lỗi, hậu quả và quan hệ nhân quả, thay vì chỉ căn cứ vào hậu quả cuối cùng của vụ tai nạn.

4. Gia đình nạn nhân xin miễn có làm chấm dứt việc khởi tố? Giá trị pháp lý của sự hòa giải

Đây là vấn đề thường gây nhầm lẫn trong thực tiễn giải quyết các vụ tai nạn giao thông gây chết người. Theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, chỉ những tội phạm được điều luật liệt kê cụ thể mới thuộc trường hợp chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại. Tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ theo Điều 260 Bộ luật Hình sự không thuộc nhóm tội này. Vì vậy, khi có đủ căn cứ xác định hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm, việc khởi tố và xử lý hình sự không phụ thuộc vào việc bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại có yêu cầu hay không.

Nói cách khác, gia đình nạn nhân có thể tha thứ, nhận bồi thường, hòa giải hoặc làm đơn đề nghị không xử lý hình sự, nhưng không có quyền tự mình quyết định chấm dứt việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Đây là hệ quả của việc Điều 260 không thuộc cơ chế “khởi tố theo yêu cầu của bị hại” mà thuộc nhóm tội phạm được Nhà nước chủ động xem xét, xử lý khi có căn cứ pháp luật.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa “không làm chấm dứt việc khởi tố” và “không có giá trị pháp lý”. Sự hòa giải, việc tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả, thành thật nhận trách nhiệm và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự của gia đình nạn nhân vẫn có thể có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Đặc biệt, trong trường hợp đáp ứng các điều kiện mà pháp luật hình sự quy định, những yếu tố này có thể trở thành căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng chính sách khoan hồng đối với người thực hiện hành vi.

Cách tiếp cận này phản ánh đúng bản chất của chính sách hình sự: hòa giải không làm thay đổi sự thật khách quan về việc một hành vi có cấu thành tội phạm hay không và cũng không trao cho gia đình nạn nhân quyền quyết định thay Nhà nước về việc truy cứu trách nhiệm hình sự. Nhưng đồng thời, pháp luật cũng không xem sự hòa giải và thái độ khắc phục hậu quả là những yếu tố không có ý nghĩa. Khi được đặt trong những điều kiện luật định, đây là những căn cứ quan trọng để cá thể hóa trách nhiệm hình sự, thể hiện chính sách nhân đạo, khoan hồng và tránh việc xử lý hình sự một cách máy móc, không xem xét đầy đủ mức độ lỗi, hậu quả và thái độ của người gây tai nạn sau khi sự việc xảy ra.

5. Viphạm giao thông, gây chết người – có được xem xét miễn truy cứu hay không?Khi nào việc hòa giải và đề nghị của người bị hại có ý nghĩa đối với miễn trách nhiệm hình sự?

Khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự đặt ra cơ chế miễn trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nhất định. Theo đó, trong điều kiện luật định, người thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng do lỗi vô ý, nếu đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.

Điểm cần nhấn mạnh là đây là một cơ chế có điều kiện, không phải cơ chế tự động.

Do đó, không thể hiểu đơn giản rằng cứ xảy ra tai nạn giao thông chết người, người gây tai nạn đã bồi thường và gia đình nạn nhân có đơn xin miễn thì đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự.

Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét đầy đủ các điều kiện mà pháp luật đặt ra, trong đó có tính chất, mức độ của tội phạm, lỗi, việc tự nguyện sửa chữa, bồi thường hoặc khắc phục hậu quả, sự hòa giải và đề nghị của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp.

Vì vậy, cần phân biệt rõ hai vấn đề: ý chí của người bị hại không quyết định việc một hành vi có cấu thành tội phạm hay không; nhưng ý chí đó có thể có giá trị pháp lý trong việc xem xét chính sách miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự khi pháp luật cho phép.

Theo hướng giải đáp tại Công văn số 5442/VKSTC-V14, cần phân biệt rõ cơ chế miễn trách nhiệm hình sự với việc không khởi tố vụ án hình sự. Việc người thực hiện hành vi có thể thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự không phải là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền ngay từ đầu ra quyết định không khởi tố vụ án.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong thực tiễn.

Nếu có căn cứ xác định hành vi có dấu hiệu tội phạm thì cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét việc khởi tố theo quy định của pháp luật. Sau khi có đầy đủ căn cứ, tình tiết của vụ việc được xác định, nếu người thực hiện hành vi đáp ứng các điều kiện của khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự thì mới đặt ra vấn đề miễn trách nhiệm hình sự theo quy định.

Nói cách khác, không thể lập luận rằng người gây tai nạn đã bồi thường, gia đình nạn nhân đã hòa giải và có đơn xin miễn nên ngay từ đầu cơ quan tiến hành tố tụng được quyền không khởi tố vụ án vì cho rằng người đó “có thể được miễn trách nhiệm hình sự”. Tuy nhiên nếu đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.

Đây là ranh giới pháp lý cần được nhận thức chính xác.

6. Phân biệt không cấu thành tội phạm, không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự và giảm nhẹ hình phạt

Trong thực tiễn, bốn khái niệm này đôi khi bị sử dụng lẫn lộn, dẫn đến cách hiểu không chính xác về hậu quả pháp lý của việc hòa giải, bồi thường hoặc “bãi nại”.

Thứ nhất, không cấu thành tội phạm.

Đây là trường hợp hành vi không đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của một tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự. Trong vụ tai nạn giao thông, chẳng hạn, nếu không chứng minh được hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông có quan hệ nhân quả với hậu quả chết người hoặc không có lỗi hình sự theo yêu cầu của điều luật thì không thể chỉ dựa vào hậu quả chết người để quy kết trách nhiệm hình sự.

Thứ hai, không khởi tố vụ án hình sự.

Đây là quyết định tố tụng được thực hiện khi có một trong những căn cứ mà Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. Khả năng một người sau này có thể được miễn trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc ngay từ đầu không có căn cứ để khởi tố vụ án. Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định các căn cứ không khởi tố vụ án hình sự.

Thứ ba, miễn trách nhiệm hình sự.

Đây là cơ chế được đặt ra khi hành vi đã có đủ căn cứ xác định là tội phạm nhưng người thực hiện đáp ứng các điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp thuộc khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự, sự tự nguyện khắc phục hậu quả, hòa giải và đề nghị của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp có thể có ý nghĩa quan trọng.

Thứ tư, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, giảm nhẹ hình phạt.

Ngay cả khi không đủ điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự, việc người thực hiện hành vi tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả, thành khẩn, hòa giải và được người bị hại tha thứ vẫn có thể được xem xét theo các quy định của pháp luật về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, tùy từng trường hợp cụ thể.

Như vậy, một lá đơn xin miễn của gia đình nạn nhân không phải là “tấm vé” đương nhiên làm chấm dứt trách nhiệm hình sự. Giá trị pháp lý của lá đơn phải được đặt trong tổng thể các điều kiện và cơ chế mà pháp luật quy định.

7. Kết luận

Trách nhiệm hình sự đối với hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ gây chết người không thể được xác định chỉ bằng hậu quả chết người. Cũng không thể cho rằng việc gia đình nạn nhân hòa giải, bồi thường hoặc có đơn xin miễn sẽ đương nhiên làm chấm dứt việc xử lý hình sự.

Để xác định trách nhiệm hình sự, cần làm rõ quy tắc giao thông bị vi phạm, hành vi vi phạm, lỗi của người điều khiển, hậu quả và quan hệ nhân quả giữa hành vi với hậu quả; đồng thời phải đánh giá khách quan vai trò của lỗi từ phía nạn nhân hoặc người thứ ba. Chỉ khi hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 260 Bộ luật Hình sự thì mới có cơ sở xem xét trách nhiệm hình sự.

Mặt khác, cần phân biệt rõ không cấu thành tội phạm, không khởi tố vụ án hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và giảm nhẹ hình phạt. Đặc biệt, theo hướng giải đáp tại Công văn số 5442/VKSTC-V14, khả năng một người được miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự không phải là căn cứ để ngay từ đầu không khởi tố vụ án hình sự.

Vì vậy, hai quan niệm “có người chết thì chắc chắn phải đi tù” và “gia đình nạn nhân xin miễn thì chắc chắn không bị xử lý hình sự” đều không chính xác.

Cách tiếp cận phù hợp phải là: hậu quả chết người chỉ là một yếu tố để xem xét trách nhiệm hình sự và phải được đặt trong mối quan hệ với hành vi vi phạm, lỗi, quan hệ nhân quả và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo luật định. Sự hòa giải, bồi thường và tha thứ của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp không có quyền phủ quyết trách nhiệm hình sự nhưng có thể trở thành căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự trong những trường hợp pháp luật cho phép.

Đó là cách tiếp cận bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu nghiêm minh trong bảo vệ tính mạng, trật tự, an toàn giao thông và yêu cầu công bằng, nhân đạo trong việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự đối với người gây tai nạn.