Đất nước này trong những lời ru kể về những tượng đá Vọng phu nổi tiếng. Nhưng có những tượng đá Vọng phu có thật không bước ra từ truyền thuyết, mà vẫn còn hiện diện giữa cuộc sống hiện tại. Chiến tranh đã để lại những khoảnh khắc đầy da diết, khắc họa số phận của những người phụ nữ thời chiến. Họ tiễn người mình yêu, tiễn chồng ra trận với những lời ước hẹn “ngày chiến thắng anh sẽ trở về”. Rồi cứ thế đằng đẵng, biết bao nhiều người phụ nữ đã dành cả thanh xuân để chờ đợi. Biết bao mùa xuân đã đi qua rồi trở lại, còn người thương thì đi mãi không về.

Có những cuộc ra đi không hẹn ngày về. Cuộc trường chinh giành độc lập, tự do và thống nhất nhiều gian nan ấy đã chứng kiến những chàng trai tuổi đôi mươi để lại cô gái của mình, dâng hiến cả tuổi thanh xuân lẫn hạnh phúc riêng tư của mình cho một lời hẹn ngày thống nhất. Có những làng quê không còn bóng dáng đàn ông, tất cả đã ra chiến trường, có những địa phương tiễn hàng trăm thanh niên ra đi nhưng không ai trở về ngày chiến thắng. Ngày ra đi, lời hẹn “chiến thắng mới về”. “Anh đánh thắng trận này sẽ về cưới em...”, chỉ một lời hẹn trước giờ ra trận, những người con gái nơi hậu phương đã dành cả cuộc đời để chờ đợi. Nhưng mấy mươi năm lời hẹn ấy đã hóa thành vĩnh viễn, và chứng nhân còn lại là một câu chuyện đời tha thiết như báu vật của mỗi người. Người ra đi cho ngày thống nhất mang bóng lồng lộng sử thi đất nước đã “thất hứa” với người ở lại, nhưng người ở lại vẫn một lời hứa giữ trọn vẹn sắt son một lòng.

Câu chuyện về sự chờ đợi son sắt của bà Nguyễn Thị Lệ, người có hẹn ước với liệt sỹ Huỳnh Văn Quên (quê Tây Ninh) những ngày qua là một câu chuyện có thật khiến hàng triệu người rưng rưng nước mắt. Bà Nguyễn Thị Lệ và ông Huỳnh Văn Quên quen nhau khi cùng hoạt động cách mạng tại tỉnh Long An cũ. Bà Lệ, khi đó là cô dân công xã, gánh nước, tiếp tế lương thực cho tiểu đội của ông Quên. Tình cảm nảy nở qua những lá thư tay, và ông Quên đã hẹn ước sẽ cưới bà Lệ sau khi chiến thắng. “Anh đi đánh thắng trận này rồi anh về cưới em”, ông Quên hứa trước ngày tham gia Chiến dịch Mậu Thân 1968. Bà Lệ cũng hứa sẽ đợi. Suốt 58 năm qua, bà Lệ không lập gia đình, chỉ nhận một cháu gái làm con nuôi và kiên trì chờ đợi người thương.

Không chỉ là lời hứa “Em sẽ đợi anh về”, mà bà Lệ đã trung trinh thực hiện lời hứa ấy suốt 58 năm. Dù biết người mình thương sẽ không bao giờ trở về, bà vẫn không lập gia đình, xem cha mẹ và anh em của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên như người thân ruột thịt, cùng gia đình lo hương khói, giỗ chạp như người con dâu. Trong mắt cha mẹ, anh em và dòng họ liệt sỹ Huỳnh Văn Quên, bà luôn được xem là người thân, dù chưa được cưới hỏi. Bà Lệ nhận một người cháu làm con nuôi chỉ để người khác biết mình đã có con, không còn ai mai mối hay dòm ngó. Cho đến tận bây giờ.

Đất nước này có không chỉ có một “Vọng phu” như thế, mà còn có nhiều lắm những người phụ nữ chờ người thương chẳng trở về. Sau hơn nửa thế kỷ, có người đang chờ một kết quả ADN để gọi được tên người mình yêu. Có người dành hơn 50 năm đi tìm hài cốt của người yêu hay của chồng dù chỉ được làm vợ chưa đến 7 ngày. Như câu chuyện của bà Đặng Thị Xơ (77 tuổi, xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên) với liệt sĩ Lê Văn Huỳnh. Chàng sinh viên Trường Đại học Xây dựng Hà Nội và cô công nhân hợp tác xã yêu nhau năm 1970. Nhưng mùa xuân năm 1972, chàng trai lên đường theo tiếng gọi Tổ quốc. Đám cưới được tổ chức vội, chỉ có chén trà và lời hẹn sẽ gặp lại ngày hòa bình. Hơn 2 năm yêu nhau cho đến ngày lên đường, tính cả những lần tranh thủ về thăm nhà, hai vợ chồng ở bên nhau được... 6,5 ngày. Rồi từ đó ông vĩnh viễn không trở về. Bà Xơ không đi bước nữa mà một lòng trung trinh. Trong nhà chỉ có di ảnh và 10 trang thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh treo trang trọng trên ban thờ. Đó là kỷ vật duy nhất người chồng để lại cho bà với cuộc hôn nhân kéo dài… chưa đến 7 ngày.

Hay câu chuyện về bà Nguyễn Thị Ngọ (Nghệ An), suốt 54 năm kể từ ngày nhận giấy báo tử bà Ngọ mới được đặt chân đến nơi người chồng của mình đã chiến đấu và hy sinh. Nhưng không có phần mộ để bà quỳ xuống gọi tên, cũng chẳng có nắm đất nào để bà biết chắc chồng mình đang nằm ở đó. Chỉ có một đài tưởng niệm chung giữa cánh đồng lộng gió và ký ức về chàng trai năm ấy chưa bao giờ phai nhạt. Những người con gái con trai tuổi đôi mươi ngày ấy xung phong lên đường nhập ngũ. Chuyện tình yêu lứa đôi đành gác lại. Họ bịn rịn chia tay, người ra đi, kẻ ở lại quê hương trong lời thề hứa đợi chờ nhau. Họ mường tượng ra không khí hân hoan ngày chiến thắng, trở về trong rực rỡ cờ hoa. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua sau chiến tranh, có những cuôc chia ly chưa một ngày kết thúc như thế. Như lời thủ thỉ trong bài thơ bất hủ “Đợi anh về” của nhà thơ K.Simonov: “Nào bao giờ aibiết/Có gì đâu emơi/Chỉ vì không aingười/Biết như em chờđợi”.

Thương cho những tình yêu thời chiến, thời hoa và máu đẹp chói chang và rực lửa chiến trận để bảo vệ Tổ quốc cũng là bảo vệ tình yêu son sắt của các bậc cha anh, là sự đợi chờ trong nhớ thương nhức nhối để bảo vệ lời nguyện ước dẫu không thành. Những mối tình tuổi trẻ vì chiến tranh mà phải xa nhau mãi mãi. Nhiều người phụ nữ đã là vợ liệt sĩ, nhưng nhiều lắm những người phụ nữ Việt Nam khác đằng đẵng một lời thề thủy chung nhưng chưa một lần cưới hỏi. Có những cuộc tình không đi đến đám cưới, nhưng vẫn khiến người đời sau ngưỡng mộ. Trên hành trình hàn gắn những vết thương chiến tranh mấy mươi năm qua, có những câu chuyện vượt lên trên mọi giới hạn của thời gian để trở thành biểu tượng của lòng thủy chung, của đạo lý dân tộc và của giá trị thiêng liêng mà không một sức mạnh nào có thể xóa nhòa.

Tôi vẫn luôn tin rằng, không có sự hy sinh nào bị lãng quên. Đất nước này có được hòa bình thống nhất bởi biết bao người lính đã gửi lại tuổi hai mươi lại chiến trường, và cả những người phụ nữ thay chồng thay người thương ở lại gánh gồng trọn vẹn nhiệm vụ ở hậu phương. Cuối cùng, bà Nguyễn Thị Lệ cũng chính thức được công nhận là vợ liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Hưởng trợ cấp hơn 5 triệu đồng/tháng. Bà Lệ được cấp Giấy chứng nhận thân nhân liệt sĩ, hưởng trợ cấp tuất hằng tháng 2.789.000 đồng và trợ cấp tuất nuôi dưỡng 2.231.000 đồng do là vợ liệt sĩ sống cô đơn, không nơi nương tựa, tổng cộng 5.020.000 đồng/tháng. Bà cũng được truy lĩnh 5.020.000 đồng của tháng 7/2026.

Hơn 58 năm chờ một người, đổi lại là cả một đời thủy chung. Hơn nửa thế kỷ, khi tóc đã bạc, khi yêu thương vẫn luôn cháy rực trong nỗi nhớ, thời gian đã in hằn trên gương mặt những nếp nhăn, nhưng ánh mắt vẫn đau đáu một niềm hy vọng. Vậy là từ nay bà Lệ đã có danh phận, người ta không gọi bà là “người yêu của liệt sĩ…” nữa. Bà là một người vợ tào khang, thuỷ chung, là đại diện cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam một lòng thuỷ chung giữ vững lời hứa đã trao.