Thế hệ nhà báo từng sống giữa lằn ranh sinh tử

Những năm tháng chiến tranh, người làm báo cũng là người lính. Họ có mặt ở tuyến lửa, đi cùng bộ đội qua những cánh rừng Trường Sơn, ngủ trong hầm đất, viết bài dưới ánh đèn dầu leo lắt giữa tiếng bom rền. Máy ảnh, cây bút và cuốn sổ tay trở thành “vũ khí” đặc biệt để ghi lại sự thật của chiến trường. Nhà báo Trần Văn Hiền, nguyên Phó Tổng Biên tập Báo Nghệ An, là một trong những người như thế.

Nhà báo Trần Văn Hiền sinh năm 1948 quê Làng Vọng, xã Quỳnh Ngọc, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An (nay là xã Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An). Năm 1965, khi mới 16 tuổi, ông Hiền viết đơn xin nhập ngũ và trở thành lính công binh. Năm 1968, ông Hiền được điều chuyển về Ban Tuyên huấn của Ty Giao thông Nghệ Tĩnh và là một trong hai người ở Nghệ Tĩnh được cử ra Hà Nội học viết báo. Điều đặc biệt,bố ông từng tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ, sau đó tham gia kháng chiến chống Mỹ rồi hy sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1967.

Theo ông Hiền chia sẻ: “tháng 3/1972, khi mở chiến dịch giải phóng Quảng Trị, Tổng Cục Chính trị tổ chức một lực lượng các nhà báo vào chiến trường, ông xin được cùng đi vào tiền tuyến để ghi nhận. Sẽ vào chiến trường khốc liệt, có thể hy sinh bất cứ lúc nào nên ông không nói với vợ, lúc đó bà lại mới sinh con thứ 2. Sau khi nhận các tiêu chuẩn về thực phẩm ông mang hết về nhà cho vợ con. Hành trang mang theo chỉ là những cuốn sổ tay và chiếc bút cùng các quân tư trang cá nhân.

Là một trong số ít nhà báo bước ra từ chiến tranh, ông mang theo trong mình ký ức của những năm tháng bom đạn cùng tình yêu chưa bao giờ nguội với nghề báo. Từ chiến trường khốc liệt đến cuộc sống thời bình, cây bút ấy vẫn bền bỉ đi qua năm tháng, viết bằng trải nghiệm, trách nhiệm và cả những mất mát của một thế hệ từng sống giữa lằn ranh sinh tử.

Điều mà đến nay ông Hiền vẫn trăn trở là nhiều nhà báo đã hy sinh trong các chiến trường chưa tìm được hài cốt, không còn người thờ tự. Trong đó, khóa 2, năm 1974 – 1976 ở Đại học báo chí Hà Nội (Học viện Báo chí & Tuyên truyền), ông có 2 người bạn là Lang Văn Mẫu (SN 1947, làm báo Hoàng Liên Sơn), người dân tộc Nùng, quê tỉnh Cao Bằng và Vũ Hiến (SN 1947, làm báo Quân chủng Hải quân), quê huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng. Cả hai người bạn học của ông Hiền đều hy sinh năm 1979, trong lúc tác nghiệp ở biên giới phía Bắc và phía Nam của đất nước.

Theo lời kể của ông Hiền: “nhà báo Vũ Hiến đi cùng Lữ đoàn 126, hy sinh vào ngày 7/2/1979, khi đang ngồi trên xe tăng, trước ngực mang khẩu súng AK và một máy ảnh. Anh Hiến bị đạn bắn thẳng tại ngã 3 Valung (Campuchia) trên đường tiến vào Phnom Penh”. Sau khi quân cách mạng dành lại cảng, hài cốt các liệt sĩ được đưa về đảo Thổ Chu (Kiên Giang) chôn cất cho đến ngày nay. Trong số đó, có liệt sĩ Vũ Hiến nhưng không xác định được vị trí, điểm chôn cất”.

“Bà Nguyễn Thị Thân, vợ anh Hiến lúc đó đang sống ở khu tập thể Bộ Tư lệnh Hải quân. Bà Thân nói chỉ nhận được giấy báo tử, không biết chồng hy sinh trong trường hợp nào. Anh Hiến ra đi để lại 4 người con. Anh ấy từng là phóng viên chiến trường thời kỳ chống Mỹ, nhưng khi hòa bình lập lại, anh vẫn tiên phong vào chiến trường Tây Nam khốc liệt", ông Hiền xúc động nói tiếp.

Còn liệt sĩ Lang Văn Mẫu là người xông xáo ở chiến trường bảo vệ biên giới phía Bắc – làm ở báo Hoàng Liên Sơn, anh Mẫu đang tác nghiệp thì trúng pháo địch, hy sinh năm 1979. 

Vừa có bố là liệt sĩ, hai người bạn học cũng hy sinh trong cuộc chiến chống Mỹ ác liệt, hơn ai hết ông hiểu được sự mất mát lớn lao không thể nào bù đắp được. Chính sự thấu cảm ấy đã thôi thúc ông thực hiện một công việc đầy ý nghĩa: tìm kiếm, xác minh thông tin và góp phần quy tập, tôn vinh các nhà báo liệt sĩ trên cả nước.

Hành trình 15 năm tri ân và báo ân bền bỉ không ngừng nghỉ

Sau nhiều năm công tác trong lĩnh vực báo chí, nghỉ hưu nhưng không nghỉ việc, ông Trần Văn Hiền dành phần lớn thời gian, công sức và cả tâm huyết để tìm những thông tin của những nhà báo đã anh dũng hy sinh trong chiến tranh. Ông lặn lội đến nhiều địa phương, gặp gỡ thân nhân liệt sĩ, đồng đội cũ, cán bộ lưu trữ, tìm kiếm trong hàng nghìn trang tư liệu lịch sử để đối chiếu, xác minh thông tin.

Trong thời gian công tác tại Báo Nghệ An, ông Hiền vẫn miệt mài đi đến nhiều tỉnh thành từ Bắc vào Nam để tìm hiểu chân dung các liệt sĩ nhà báo hy sinh khi tác nghiệp ở chiến trường khốc liệt.

Một câu chuyện khác được nhà báo Văn Hiền kể lại khiến phóng viên xúc động nói:“năm 1995, tôi vào Đông Hà, Quảng Trị, tìm thăm thân nhân nhà báo Dương Phước An, hy sinh năm 1970 tại Hậu Giang. Trên bàn thờ liệt sĩ Dương Phước An còn có 2 di ảnh của 2 con trai anh. Hỏi ra, tôi mới biết 2 con anh mất do bom Mỹ sót lại sau chiến tranh. Chị Muội, vợ anh, từng học Trường đại học Vinh với anh An, nỗi đau quá lớn đã khiến bà hóa điên. Bàn thờ cũng trở nên lạnh lẽo vì không có ai chăm hương khói, một nỗi đau vô cùng”, ông Hiền kể với đôi mắt ngấn lệ.

Tương tự, một thời gian sau, ông Hiền tiếp tục tìm đến An Giang, thăm thân nhân 2 nhà báo là anh em ruột Bùi Văn Thưởng và Bùi Văn Tấn, công tác tại Thông tấn xã Việt Nam và  hy sinh tại chiến trường Đông Nam Bộ. Bà Tám Nghiệp, mẹ của 2 liệt sĩ, bị bệnh đã mất nên không còn ai thờ cúng. Rồi nhà báo Phạm Hồ, quê Hương Sơn, Hà Tĩnh, BáoQuân khu V. Anh Hồ mới cưới vợ được 3 ngày, thì anh vào Quảng Nam, cũng hy sinh, vợ đi bước nữa cũng không có ai thờ phụng.

Với ông Hiền, người ta nhìn thấy hình ảnh của một nhà báo sống trọn đam mê với nghề. Dù tuổi tác ngày một cao, ông vẫn dành thời gian đi thực tế, gặp gỡ nhân chứng, lật giở từng tư liệu cũ để tìm lại tên tuổi cho những đồng đội đã hy sinh. Đó không chỉ là công việc của một nhà báo, mà còn là nghĩa tình của một người từng đi qua chiến tranh.

Những di sản có giá trị cho các thế hệ người làm báo, người cầm bút hôm nay và mai sau.

Công việc ấy không đơn thuần là nghiên cứu lịch sử. Đó là hành trình trả lại tên tuổi, quê quán và sự ghi nhận xứng đáng cho những người đã cầm bút như cầm súng trên các mặt trận. Nhờ những nỗ lực bền bỉ của ông cùng nhiều đồng nghiệp, danh tính của hơn 500 nhà báo liệt sĩ đã được tập hợp, hệ thống hóa và công bố, góp phần hoàn thiện hồ sơ lịch sử của báo chí cách mạng Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm tư liệu, ông còn tham gia biên soạn nhiều công trình, bài viết, chân dung về các nhà báo liệt sĩ, góp phần lưu giữ những câu chuyện xúc động về một thế hệ người làm báo đã hiến dâng tuổi xuân và sinh mệnh cho độc lập dân tộc. Qua những trang viết của ông, hình ảnh các nhà báo – chiến sĩ hiện lên chân thực, sống động và đầy cảm xúc.

Khi được hỏi về lý do đưa các anh linh nhà báo liệt sĩ về thờ tự tại Chùa Da (Âu Lạc Cổ Tự) – Phường Vinh Lộc (Nghệ An) mà không phải một nơi nào khác, nhà báo Văn Hiền trả lời trong sự trăn trở đầy tính nhân văn khiến phóng viên vô cùng xót xa: “trong quá trình 15 năm đi tìm danh tính các nhà báo liệt sĩ, tôi nhận ra rằng rất nhiều người đã hy sinh nhưng không còn thân nhân chăm sóc phần mộ, có người chưa xác định được nơi an nghỉ, thậm chí có người gần như không còn dấu tích. Chính điều đó khiến tôi mang tâm nguyện phải tìm một nơi thờ tự lâu dài, trang nghiêm để các đồng nghiệp đã khuất có một “mái nhà chung”.

“Đặc biệt, Chùa Da một ngôi chùa cổ có lịch sử hàng trăm năm, gắn với đời sống văn hóa và tâm linh của người dân Nghệ An. Trong quan niệm Á Đông, chùa là nơi thanh tịnh, là chốn để tưởng niệm, cầu siêu và gìn giữ hương khói bền lâu cho những người đã khuất. Tại đây có ban thờ các nhà báo liệt sĩ cùng nhiều kỷ vật như máy ảnh, bút viết, sổ tay và hiện vật chiến trường do gia đình, đồng đội gửi lại. Điều này giúp nơi đây trở thành địa chỉ tri ân và giáo dục truyền thống cho các thế hệ người làm báo sau này”, ông Hiền nói thêm.

Những đóng góp của nhà báo Trần Văn Hiền không chỉ có ý nghĩa đối với ngành báo chí mà còn mang giá trị lịch sử, nhân văn sâu sắc. Hành trình của ông là minh chứng cho trách nhiệm của người cầm bút đối với quá khứ, với đồng nghiệp và với lịch sử dân tộc.

Trụ trì chùa Da (Âu Lạc Cổ Tử) – Đại đức Thích Đồng Tuệ giành sự quý mến khi nhắc tới nhà báo Trần Văn Hiền với nghĩa cử lớn lao mà ông giành cho những đồng đội đã hy sinh: “bác Hiền là người có tâm nguyện và nỗi trăn trở khi thấy nhiều anh linh liệt sĩ không còn ai thờ tự, tinh thần tri ân và báo ân của bác đối với các nhà báo hy sinh nơi chiến trường không phải ai cũng làm được. Chúng ta được ngồi bình yên như ngày hôm nay là sự hy sinh mất mát mà thế hệ cha ông đã quên mình trong cuộc chiến giành lại độc lập cho đất nước. Việc tri ân này không chỉ riêng thầy và bác Hiền mà là của các thế hệ trẻ sau này. Trong quá trình trùng tu, xây dựng Chùa Da sẽ có một nhà tưởng niệm tri ân 534 nhà báo cách mạng Việt Nam đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến tranh để bảo vệ đất nước để khi nhắc đến Chùa Da người ta sẽ nghĩ về “ngôi nhà chung” của các nhà báo liệt sĩ Việt Nam.”

Bên cạnh những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực báo chí và hành trình tri ân, tìm kiếm thông tin các nhà báo liệt sĩ, nhà báo Trần Văn Hiền còn được biết đến là một cây bút văn học giàu cảm xúc, mang đậm hơi thở của chiến tranh, quê hương và con người xứ Nghệ. Trong đó phải kể đến “Đất neo biển” (thể loại thơ) đoạt Giải Nhất trong Giải thưởng sáng tác, quảng bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật, báo chí về chủ đề Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh của tỉnh Nghệ An năm 2018. “Xứ mình đất ngọt” (tập ký, hồi ký) đoạt Giải Nhất Giải thưởng sáng tác, quảng bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật, báo chí về chủ đề Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh giai đoạn 2021–2025 tại Nghệ An. “Văn kiện, văn bia cho muôn đời sau (chuyện luận) đoạt giải thưởng Búa liềm vàng, 2020. “Đường xuyên cung lửa (bút ký) đoạt giải nhất Ba Bộ Giao thông Vận tải – Hội nhà văn Việt Nam 2015,…

Một trong những dấu ấn đặc biệt của nhà báo Trần Văn Hiền là việc khởi xướng và lan tỏa thông điệp nhân văn về các liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Bài thơ “Xin đừng gọi anh là liệt sĩ vô danh” của ông đã tạo được tiếng vang sâu rộng trong xã hội. Từ những trăn trở của người từng đi qua chiến tranh, ông cho rằng không có người liệt sĩ nào là vô danh, bởi mỗi người đều có tên tuổi, gia đình và quê hương; chỉ là chúng ta chưa tìm được đầy đủ thông tin về họ. Quan điểm ấy đã nhận được sự đồng tình rộng rãi, góp phần thay đổi nhận thức xã hội về cách gọi đối với các liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Có những thế hệ làm báo được đào tạo trong giảng đường, nhưng vẫn còn những nhà báo được tôi luyện giữa chiến trường. Ngày nay, khi nhắc đến nhà báo Trần Văn Hiền, nhiều người không chỉ nhớ đến một nhà báo trưởng thành từ chiến tranh, một nhà quản lý báo chí tâm huyết của Nghệ An, mà còn nhớ đến người đã dành hơn một thập kỷ bền bỉ đi tìm tên tuổi cho những đồng nghiệp liệt sĩ. Đó là một hành trình thầm lặng nhưng cao đẹp, góp phần làm sáng rõ thêm truyền thống vẻ vang của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Trong những năm tháng chiến tranh, các nhà báo đã có mặt trên khắp các mặt trận, ghi lại những khoảnh khắc hào hùng, phản ánh chân thực tinh thần chiến đấu và khát vọng hòa bình của dân tộc. Nhiều người đã anh dũng ngã xuống khi đang làm nhiệm vụ, để lại những trang viết, thước phim và hình ảnh trở thành ký ức quý giá của đất nước.

Sự hy sinh của các nhà báo liệt sĩ là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần dấn thân và trách nhiệm cao cả với nhân dân, với Tổ quốc. Các thế hệ người làm báo hôm nay và mai sau luôn khắc ghi công lao ấy, tiếp tục gìn giữ đạo đức nghề nghiệp, phụng sự sự thật và cống hiến vì lợi ích của đất nước và nhân dân.