Một chỉ thị không chỉ nói về lỗi của người dân

Ngày 14/11/2025, UBND thành phố Hải Phòng ban hành Chỉ thị số 17/CT-UBND (Chỉ thị 17) về tăng cường bảo đảm trật tự công cộng, trật tự đô thị, trật tự đường hè và hành lang an toàn đường bộ, đường sắt.

Điểm đáng chú ý của Chỉ thị 17 không chỉ nằm ở danh sách những hành vi phải kiểm tra, xử lý như họp chợ, kinh doanh, sửa chữa phương tiện, rửa xe, tập kết vật liệu, đặt biển quảng cáo hoặc dừng, đỗ xe trái quy định.

Ngay trong phần đánh giá tình hình, Chỉ thị thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân từ phía quản lý: có nơi người đứng đầu chưa quyết liệt; việc phát hiện, xử lý còn chậm; sự phối hợp giữa các lực lượng chưa chặt chẽ; còn biểu hiện né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.

Cách nhìn này rất quan trọng. Bởi nếu mọi vi phạm đều được giải thích bằng câu “ý thức người dân chưa cao”, giải pháp thường chỉ dừng ở tuyên truyền, ký cam kết và tổ chức thêm một đợt ra quân. Nhưng nếu thừa nhận rằng vi phạm kéo dài còn liên quan đến cách quản lý, câu hỏi phải chuyển thành: Vì sao một hành vi diễn ra hằng ngày trên cùng một tuyến phố nhưng không được phát hiện sớm? Vì sao vừa giải tỏa xong đã tái lấn chiếm? Ai theo dõi địa bàn sau khi đoàn kiểm tra rời đi?

Chỉ thị số 17 đã đặt nền móng trả lời những câu hỏi ấy khi yêu cầu xây dựng phương án cụ thể cho từng tuyến, từng khu vực theo nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ kết quả”; mỗi tuyến đường phải có cán bộ được giao quản lý, theo dõi. Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm trước Chủ tịch UBND thành phố về kết quả thực hiện trên địa bàn.

Như vậy, đơn vị quản lý cơ bản không còn chỉ là một xã, phường rộng lớn, mà được thu nhỏ tới từng tuyến đường. Đây mới là phần có giá trị lâu dài nhất của Chỉ thị.

576 tuyến phố "sạch" và câu hỏi của ngày hôm sau

Đến ngày 26/6, các địa phương đã làm sạch 576/646 tuyến đường, phố và khu vực trọng điểm, đạt 89,16% kế hoạch; 62/113 xã, phường, đặc khu hoàn thành toàn bộ các tuyến đã đăng ký.

Những con số đó phản ánh khả năng huy động lực lượng và sự chuyển biến rõ rệt về diện mạo đô thị. Nhiều vật dụng lấn chiếm được tháo dỡ, biển quảng cáo sai quy định bị thu giữ, hàng hóa và phương tiện được sắp xếp lại. Tại phường Lê Chân, báo cáo đến tháng 4/2026 cho biết lực lượng chức năng đã tổ chức, phối hợp thực hiện 172 ca tuần tra, phát hiện 161 trường hợp vi phạm, xử phạt 158 trường hợp với tổng số tiền khoảng 490 triệu đồng.

Tuy nhiên, “đã làm sạch” là một chỉ số rất dễ tạo ra hai cách hiểu.

Nếu tuyến phố được đánh giá ngay sau ngày ra quân, con số đó chủ yếu phản ánh kết quả giải tỏa tại một thời điểm. Nếu được kiểm tra lại sau 7 ngày, 30 ngày và 90 ngày, nó mới phản ánh khả năng duy trì trật tự.

Một vỉa hè được dọn ba lần không thể có chất lượng quản lý cao hơn một vỉa hè chỉ cần dọn một lần rồi giữ được lâu dài. Vì vậy, sau giai đoạn đếm số tuyến đã làm sạch, Hải Phòng cần bước sang giai đoạn đo tỷ lệ tái vi phạm.

Thành công lớn nhất không phải là đạt 646/646 tuyến được dọn, mà là ngày càng ít tuyến phải dọn lại.

Không thể giải bài toán hạ tầng chỉ bằng biên bản xử phạt

Trật tự đường hè trước hết là yêu cầu pháp luật. Thiếu chỗ đỗ xe hay thiếu mặt bằng kinh doanh không thể trở thành lý do hợp pháp để chiếm dụng không gian của người đi bộ. Nhưng muốn duy trì trật tự bền vững, thành phố cũng phải nhìn thẳng vào những nguyên nhân hạ tầng đang tạo sức ép lên vỉa hè.

Tính đến hết năm 2025, Hải Phòng có 434.719 ô tô; số lượng xe tăng trung bình khoảng 8-10% mỗi năm. Trong khi đó, các điểm đỗ xe tại bảy phường trung tâm mới đáp ứng một phần nhu cầu. Thành phố hiện có hai bãi đỗ xe công cộng miễn phí với sức chứa khoảng 300 xe và 32 điểm đỗ tạm trên lòng đường với khoảng 2.200 vị trí. Nhiều vị trí quy hoạch bãi đỗ xe chưa được triển khai do khó thu hút đầu tư.

Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến Chỉ thị 17. Ngoài việc xử phạt sai phạm, việc đồng thời tạo thêm điểm đỗ, tổ chức lại giao thông và công khai nơi được phép dừng, đỗ, sẽ góp phần giảm thiểu vấn đề vi phạm từ tuyến đường này sang ngõ khác, từ vỉa hè sang sân chơi hoặc những bãi xe tự phát.

Tương tự, nhiều hộ kinh doanh đã tồn tại lâu năm nhờ luồng khách trên vỉa hè. Việc trả lại lối đi là cần thiết, nhưng chính quyền cũng cần kẻ vạch rõ phần dành cho người đi bộ, vị trí được phép để xe, thời gian giao nhận hàng; đồng thời sắp xếp lại chợ dân sinh, điểm bán hàng và hướng dẫn thủ tục sử dụng tạm thời vỉa hè trong trường hợp pháp luật cho phép.

Chỉ thị 17 đã yêu cầu địa phương kẻ vạch, xác định ranh giới sử dụng và bố trí lối đi cho người đi bộ. Vì vậy, tinh thần của Chỉ thị không phải là “cấm cho sạch mắt”, mà là tổ chức lại không gian công cộng bằng những quy tắc có thể nhìn thấy, hiểu được và áp dụng thống nhất.

Trật tự đô thị, xét đến cùng, là một bài toán thiết kế trước khi là một bài toán xử phạt.

Camera có thể thay đổi vấn đề

Một hạn chế quen thuộc trong quản lý vỉa hè là tình trạng “lực lượng đến thì dọn, lực lượng đi lại bày”. Chỉ thị 17 đã tính đến điểm yếu này khi yêu cầu kết nối dữ liệu camera phục vụ xử lý vi phạm bằng hình ảnh và xây dựng bản đồ số phục vụ quản lý trật tự đô thị.

Từ ngày 1/7, Hải Phòng đẩy mạnh “phạt nguội” các vi phạm về lòng đường, vỉa hè. Hình ảnh có thể được thu thập từ camera, thiết bị nghiệp vụ, tổ chức, cá nhân, báo chí và mạng xã hội, nhưng phải được xác minh, bảo đảm đủ căn cứ trước khi xử lý.

Công an thành phố cũng triển khai ứng dụng “Phản ánh hiện trường” trên Zalo, cho phép người dân gửi hình ảnh về lấn chiếm vỉa hè, lòng đường và các vấn đề ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị.

Chỉ trong thời gian từ ngày 3-7/7, các đơn vị đã tiếp nhận 560 phản ánh, phần lớn liên quan đến dừng, đỗ xe sai quy định. Con số này vừa thể hiện sự quan tâm của người dân, vừa cho thấy khối lượng công việc rất lớn mà cấp cơ sở phải xử lý.

Nếu phản ánh chỉ được tiếp nhận rồi chuyển đi, hệ thống sẽ trở thành một “hộp thư đông người gửi”. Mỗi phản ánh cần có mã theo dõi, đơn vị xử lý, thời hạn xác minh và kết quả cuối cùng. Người gửi cần biết nội dung của mình đã được tiếp nhận, không đủ căn cứ hay đã xử lý; địa phương cần nhìn thấy điểm nào bị phản ánh lặp lại nhiều lần.

Mốc tiếp theo đáng chú ý của Chỉ thị là yêu cầu hoàn thành bản đồ số phục vụ quản lý trước ngày 31/12/2026. Bản đồ này không nên chỉ là những chấm màu đánh dấu vi phạm. Mỗi tuyến đường cần có một “hồ sơ quản trị” gồm hiện trạng vỉa hè, phần dành cho người đi bộ, vị trí được phép đỗ xe, điểm thường xuyên tái lấn chiếm, cán bộ phụ trách, lịch sử kiểm tra và kết quả xử lý.

Khi cán bộ chuyển công tác, dữ liệu vẫn phải ở lại. Khi người dân phản ánh lần thứ hai, hệ thống phải biết đây không còn là vụ việc mới mà là một trường hợp tái diễn.

Đo kết quả bằng những ngày không phải ra quân

Sau giai đoạn cao điểm, Hải Phòng có thể đánh giá từng tuyến bằng một nhóm chỉ số mới: chiều rộng lối đi bộ được duy trì; tỷ lệ tái vi phạm sau 7, 30 và 90 ngày; thời gian giải quyết phản ánh; số trường hợp phải xử lý nhiều lần; số điểm đỗ xe, chợ hoặc khu kinh doanh được bố trí thay thế; mức độ chấp hành khi không có lực lượng đứng tại hiện trường.

Giao trách nhiệm cho từng cán bộ là cần thiết, nhưng “rõ người” không có nghĩa là đẩy toàn bộ sức ép xuống một cán bộ địa bàn. Sở, ngành thành phố phải giải quyết những vấn đề vượt khả năng cấp xã như bãi đỗ xe, hạ tầng chợ, quy hoạch quảng cáo, tiêu chuẩn sử dụng vỉa hè và nền tảng dữ liệu dùng chung. Cấp xã tổ chức địa bàn; lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý; thành phố phải cung cấp công cụ và giải pháp hạ tầng.

Giá trị lớn nhất của Chỉ thị 17 không nằm ở việc tạo ra một chiến dịch mạnh hơn những chiến dịch trước. Nó nằm ở cơ hội biến trật tự đô thị từ việc làm theo đợt thành một trạng thái quản lý thường xuyên.

Ngày đáng nhớ nhất sẽ không phải ngày hàng trăm lực lượng đồng loạt xuống đường. Đó sẽ là một ngày bình thường, không có xe chuyên dụng, không có đoàn kiểm tra đứng trên vỉa hè, nhưng hàng hóa vẫn ở trong cửa hàng, phương tiện vẫn đỗ đúng chỗ và lối đi vẫn thuộc về người đi bộ.