Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân; trẻ em cần được bảo đảm điều kiện học tập, rèn luyện và phát triển phù hợp với lứa tuổi. Khi gia đình gặp khó khăn về kinh tế, cha mẹ hoặc người giám hộ cần chủ động trao đổi với nhà trường, chính quyền địa phương để được hướng dẫn và hỗ trợ, thay vì để trẻ em phải lao động quá sức hoặc đứng trước nguy cơ bỏ học. Bảo đảm cho trẻ được đến trường không chỉ là tình thương của gia đình, mà còn là trách nhiệm được pháp luật quy định.

Căn phòng trọ của hai cha con Thành và Mai nằm sâu trong một con hẻm nhỏ. Phòng chỉ đủ chỗ cho một chiếc giường, một góc bếp và chiếc bàn nhựa đã cũ đặt sát tường. Trên bàn là những tờ giấy báo tiền trọ, tiền điện, tiền nước, tiền học đầu kỳ và vài hóa đơn còn chưa kịp thanh toán.

Thành ngồi trước những tờ giấy ấy từ lâu. Anh làm thợ hồ, công việc phụ thuộc vào từng công trình. Mùa mưa kéo dài, nhiều công trình tạm dừng, số ngày có việc trong tháng ít đi rõ rệt. Vợ mất sớm, một mình anh vừa làm cha vừa làm mẹ, cố gắng nuôi Mai lớn lên và đi học như những bạn bè cùng trang lứa.

Mai ngồi ở góc bàn, trước mặt là quyển vở Ngữ văn. Em học lớp 8, học khá, đặc biệt có năng khiếu viết. Nhưng tối nay, Mai không tập trung được. Em nhìn cha bấm máy tính, rồi lại thấy cha thở dài.

“Ba,” Mai nói khẽ, “tuần sau lớp con đóng tiền học kỳ mới. Cô Lan dặn nếu gia đình chưa thu xếp được thì phụ huynh lên trường gặp cô để trao đổi, chứ không phải để con nghỉ học đâu ba.”

Thành ngẩng lên, cố giấu vẻ mệt mỏi.

“Ba biết rồi. Con cứ học bài đi, chuyện tiền bạc để ba tính.”

Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa. Bà Chủ quán cơm bình dân gần khu trọ bước vào, trên tay cầm một túi thức ăn.

“Tôi đem qua cho hai cha con ít đồ ăn,” bà nói. “Quán còn dư, bỏ thì phí.”

Thành vội đứng dậy nhận lấy.

“Tôi cảm ơn chị. Dạo này công trình ít việc, tôi đang tính kiếm thêm chỗ làm buổi tối mà chưa biết xoay xở thế nào.”

Bà Chủ quán nhìn Mai, giọng như chợt nghĩ ra một cách giải quyết.

“Hay là cho con Mai sang quán phụ tôi. Chỉ việc bưng cơm, dọn bàn, rửa chén đĩa. Chiều tan học qua làm đến tối, mỗi tháng tôi gửi một khoản. Con bé nhanh nhẹn, chịu khó, chắc làm được.”

Mai ngẩng lên, thoáng lo lắng.

“Nhưng buổi tối con còn học bài, rồi còn học thêm đội tuyển của trường nữa.”

Bà Chủ quán xua tay.

“Học thì học cả đời cũng được. Nhà mình đang cần tiền trước mắt. Con phụ ba vài năm, sau này lớn hơn học nghề cũng không đến nỗi nào.”

Thành im lặng. Anh nhìn những tờ giấy trên bàn, rồi nhìn con gái. Trong đầu anh hiện lên tiền trọ sắp đến hạn, tiền điện chưa đóng và những ngày công chưa biết khi nào mới có lại.

“Mai,” anh nói chậm rãi, “con sang phụ quán một thời gian đi. Ba không muốn con vất vả, nhưng bây giờ nhà mình đang bí quá.”

Mai siết chặt cây bút trong tay.

“Ba, con có thể phụ ba việc nhà, nhưng con không muốn bỏ học. Con đang cố để được vào đội tuyển Ngữ văn của trường.”

“Ba có bắt con bỏ học đâu,” Thành đáp. “Ban ngày con vẫn đi học, chiều tối sang quán phụ giúp. Có mấy tiếng thôi mà.”

Mai định nói thêm, nhưng nhìn thấy gương mặt mệt mỏi của cha, em lặng lẽ cúi xuống. Bà Chủ quán mỉm cười, coi như đã nhận được sự đồng ý.

Từ hôm sau, Mai bắt đầu đến quán cơm sau giờ học. Những ngày đầu, em chỉ bưng vài khay cơm, lau bàn và xếp chén đĩa. Nhưng quán thường đông khách vào buổi tối. Khi khách đến liên tục, Mai phải chạy từ bàn này sang bàn khác, dọn dẹp, rửa chén, lấy nước, tính tiền theo hướng dẫn của bà chủ.

Có hôm, gần mười giờ đêm em mới về phòng trọ. Thành đã ngủ vì sáng hôm sau phải đi tìm việc từ sớm. Mai ngồi dưới ánh đèn yếu, mở sách ra học nhưng mắt díp lại. Nhiều bài tập em không làm xong. Những trang vở vốn sạch sẽ, cẩn thận dần xuất hiện những dòng chữ nguệch ngoạc vì mệt.

Sáng hôm sau, trong lớp học, Mai liên tục ngáp. Cô Lan đang giảng bài, quay xuống thấy Mai gục đầu trên vở.

“Mai, em có khỏe không? Hôm nay cô thấy em không tập trung.”

Mai giật mình đứng dậy.

“Dạ, em không sao ạ.”

Cô Lan nhìn học trò của mình. Bài kiểm tra tuần trước Mai làm rất tốt, nhưng mấy ngày gần đây em nộp bài thiếu, mắt thâm quầng và gần như không phát biểu trong giờ.

“Có chuyện gì ở nhà không?” cô hỏi.

Mai ngập ngừng một lúc rồi mới đáp:

“Dạ, nhà em đang khó khăn. Buổi chiều em đi làm thêm ở quán cơm, tối về muộn nên chưa kịp học bài.”

Cô Lan nghiêm giọng, nhưng vẫn giữ sự nhẹ nhàng.

“Em mới học lớp 8. Việc phụ giúp gia đình là đáng quý, nhưng không thể để ảnh hưởng đến việc học. Em đã nói với ba chưa?”

“Ba nói chỉ làm một thời gian,” Mai đáp. “Ba thiếu tiền nên em không muốn làm ba buồn.”

Cô Lan lấy trong cặp ra một tờ giấy.

“Đây là giấy mời em tham gia vòng tuyển chọn đội tuyển học sinh giỏi môn Ngữ văn. Cô biết em có khả năng. Em đừng tự gạch tên mình chỉ vì gia đình đang gặp khó khăn. Chiều nay cô sẽ đến gặp ba em.”

Mai vội vàng lắc đầu.

“Cô đừng nói với ba. Ba sẽ nghĩ em than phiền về ba.”

“Cô không đến để trách ba em,” cô Lan nói. “Cô đến để cùng gia đình tìm cách giữ việc học cho em.”

Tối hôm đó, quán cơm đông hơn thường lệ. Mai bưng khay cơm chạy qua chạy lại. Một khách gọi thêm nước, một bàn khác gọi tính tiền, phía trong bếp lại cần người mang chén đĩa ra. Vì vừa mệt vừa lo bài kiểm tra chưa học, Mai lúng túng làm đổ một bát canh xuống bàn.

Bà Chủ quán vội vàng chạy đến dọn.

“Con làm gì mà hấp tấp vậy? Mới có mấy bàn khách đã rối cả lên.”

“Dạ, con xin lỗi cô,” Mai lí nhí. “Hôm nay con có bài kiểm tra nên chưa học xong, con cứ lo quá.”

Bà Chủ quán dịu giọng hơn, nhưng vẫn nói:

“Thôi, con vào trong rửa chén đi. Làm việc thì phải tập trung, chứ vừa làm vừa nghĩ đến sách vở thì không xong đâu.”

Mai cúi đầu, lặng lẽ mang chén đĩa vào bếp.

Đúng lúc ấy, cô Lan cùng chị Hương, cán bộ phụ trách công tác trẻ em ở phường, bước vào quán. Thành cũng vừa đi làm về, quần áo còn dính bụi vữa. Thấy hai người, anh ngạc nhiên.

“Cô Lan, chị Hương, hai người đến đây có chuyện gì vậy?”

Cô Lan nói thẳng nhưng không gay gắt:

“Tôi muốn trao đổi với anh về việc học của Mai. Mấy ngày nay cháu đi làm buổi tối nên rất mệt, không theo kịp việc học trên lớp.”

Thành thoáng khó chịu.

“Tôi biết con tôi học thế nào. Nhà tôi khó khăn, cháu phụ tôi kiếm thêm tiền, chứ tôi có bắt cháu nghỉ học đâu.”

“Tôi hiểu hoàn cảnh của anh,” cô Lan nói. “Nhưng Mai đang có nguy cơ không thể duy trì việc học bình thường nếu tiếp tục phải làm quá sức như vậy.”

Thành nhìn quanh quán cơm, rồi nhìn đôi bàn tay chai sần của mình.

“Cô nói thế thì dễ. Tiền trọ, tiền điện, tiền ăn, tiền học, tất cả đều đến tay tôi. Tôi không để con đi làm thì lấy gì mà sống?”

Chị Hương bước lên, giọng điềm tĩnh.

“Anh Thành, không ai phủ nhận áp lực của anh. Nhưng chính vì gia đình đang khó khăn nên anh càng cần tìm đến nhà trường và chính quyền địa phương để được hướng dẫn, chứ không nên để cháu Mai phải gánh thay phần việc của người lớn.”

“Tôi chỉ muốn con biết phụ giúp gia đình,” Thành đáp. “Tôi đâu có bỏ mặc nó.”

“Việc cháu biết thương cha, biết chia sẻ khó khăn là điều đáng trân trọng,” chị Hương nói. “Nhưng quyền được học của cháu phải được bảo đảm. Pháp luật quy định học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân; gia đình có trách nhiệm tạo điều kiện để con trong độ tuổi được học tập, rèn luyện và hoàn thành chương trình giáo dục bắt buộc.”

Thành im lặng nghe.

Cô Lan nói thêm:

“Đi học không chỉ là có mặt ở lớp. Cháu cần thời gian học bài, nghỉ ngơi và tham gia các hoạt động phù hợp để phát triển. Nếu cháu ngày nào cũng làm đến khuya, sáng đến lớp trong tình trạng kiệt sức, rồi dần dần không theo kịp chương trình, thì việc học của cháu sẽ bị ảnh hưởng rất nặng.”

Chị Hương mở tập hồ sơ mang theo.

“Phường có thể phối hợp với nhà trường rà soát để hướng dẫn anh làm thủ tục xin hỗ trợ phù hợp. Nếu Mai thuộc diện được xem xét miễn, giảm học phí hoặc hỗ trợ chi phí học tập, nhà trường sẽ hướng dẫn. Quan trọng nhất là anh đừng tự quyết định để con phải hy sinh việc học chỉ vì gia đình đang khó khăn.”

Thành vẫn chưa đáp. Đúng lúc đó, Mai từ trong bếp bước ra, tay cầm quyển vở đã cũ. Em không biết mọi người đang nói chuyện nên đứng lại khi nghe nhắc đến tên mình.

“Ba,” Mai nói, “con không muốn ba phải cực hơn. Nhưng con xin ba cho con học tiếp bình thường. Con sẽ cố học thật tốt. Sau này con đi làm, con sẽ lo cho ba.”

Thành nhìn đôi tay con gái đỏ lên vì nước rửa chén, rồi nhìn quyển vở em đang ôm trước ngực. Anh lặng người. Lần đầu tiên, anh nhận ra mình đã nhìn cái khó trước mắt mà không nhìn thấy sức nặng đang đè lên vai con.

Đêm đó, trong phòng trọ, Mai ngồi học bài. Thành bước vào, trên tay cầm tờ giấy mời tham gia đội tuyển học sinh giỏi mà cô Lan đã đưa cho anh.

Anh ngồi xuống cạnh con.

“Cô Lan nói con được chọn vào vòng tuyển đội học sinh giỏi. Sao con không nói với ba?”

“Con sợ ba nghĩ con chỉ biết lo chuyện của mình,” Mai đáp. “Con biết ba đang khó khăn.”

Thành cúi đầu.

“Ba mới là người chỉ biết cái khó trước mắt mà không nghĩ đến con. Ba cứ tưởng cho con đi học buổi sáng là đã làm tròn trách nhiệm rồi.”

Mai lắc đầu.

“Ba đừng nói vậy. Ba đã làm nhiều lắm rồi.”

“Ba làm nhiều, nhưng chưa chắc đã làm đúng,” Thành nói. “Ba để con đi làm đến khuya, sáng hôm sau lại đến lớp mệt mỏi. Ba không muốn vài năm nữa nhìn lại, thấy vì một lúc túng thiếu mà ba đã làm con mất đi con đường của mình.”

Mai xúc động, không nói gì.

“Ngày mai ba sẽ đến quán nói với cô chủ cho con nghỉ,” Thành tiếp lời. “Ba cũng sẽ lên trường gặp cô Lan và chị Hương để hỏi thủ tục hỗ trợ. Việc của con bây giờ là học cho tử tế, còn việc của ba là tìm cách lo cho con được học.”

Mai ôm lấy cha.

“Con sẽ cố gắng, ba.”

Vài tuần sau, Thành cùng cô Lan và chị Hương hoàn thiện hồ sơ để Mai được xem xét hỗ trợ theo quy định. Anh cũng nhận thêm việc sửa chữa nhỏ vào cuối tuần, nhưng không còn nghĩ đến việc bắt con gái phải đi làm buổi tối.

Trong buổi sinh hoạt đầu tuần, Mai đứng cùng các bạn học sinh được chọn vào vòng tuyển đội học sinh giỏi. Cô Lan trao cho em giấy xác nhận tham gia. Thành đứng phía sau, vẫn mặc bộ quần áo lao động, nhưng gương mặt đã nhẹ nhõm hơn trước.

Cô Lan bước đến cạnh anh.

“Mai có năng lực và rất cố gắng. Nếu gia đình cùng đồng hành, cháu sẽ đi được xa.”

Thành gật đầu.

“Tôi hiểu rồi, cô ạ. Khó khăn thì phải tìm cách vượt qua, chứ không thể bắt con mình trả giá bằng việc học.”

Chị Hương bước tới.

“Đó cũng là điều pháp luật muốn bảo vệ: mọi trẻ em, dù trong hoàn cảnh nào, cũng phải có cơ hội được học tập và phát triển.”

Thành nhìn Mai đang cười cùng bạn bè, giọng chậm rãi:

“Từ nay, tôi sẽ không để con mình phải chọn giữa việc đi học và việc kiếm sống nữa.”