Vừa qua, với 471/472 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Luật gồm 5 chương, 35 điều và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

So với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, văn bản mới không chỉ điều chỉnh về tổ chức, tiêu chuẩn hòa giải viên mà còn dành sự quan tâm rõ nét hơn tới quyền riêng tư và tính an toàn của thông tin phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Tăng “lớp bảo vệ” đối với thông tin trong quá trình hòa giải

Một trong những thay đổi đáng chú ý là bổ sung riêng Điều 5 về bảo mật thông tin trong hòa giải ở cơ sở. Theo nội dung luật được thông qua, các bên không được tự ý ghi âm, ghi hình trong quá trình hòa giải; việc ghi chép chỉ được thực hiện phục vụ hoạt động hòa giải và nội dung phải được bảo mật, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Trước đó, trong quá trình hoàn thiện dự thảo, Chính phủ đã bổ sung một điều riêng về bảo mật thông tin sau khi tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội. Cơ quan soạn thảo xác định đây là một trong những nội dung cần thiết để hoàn thiện cơ chế hòa giải ở cơ sở.

Quy định này đặc biệt có ý nghĩa bởi nhiều vụ việc được đưa ra hòa giải thường liên quan trực tiếp tới đời sống riêng tư như mâu thuẫn gia đình, tranh chấp hàng xóm, đất đai, tài sản hay những bất đồng phát sinh trong cộng đồng dân cư.

Nếu hình ảnh, âm thanh hoặc nội dung trao đổi bị ghi lại và phát tán ngoài ý muốn, mâu thuẫn vốn đang được tìm cách tháo gỡ có thể trở nên phức tạp hơn. Thậm chí, tâm lý e ngại bị ghi âm hoặc ghi hình còn có thể khiến các bên không muốn chia sẻ đầy đủ thông tin, làm giảm hiệu quả của chính quá trình hòa giải.

Do đó, việc đưa nguyên tắc bảo mật thành quy định cụ thể có thể giúp tạo ra một không gian trao đổi an toàn hơn. Khi người tham gia biết rằng những điều mình trình bày được bảo vệ, khả năng đối thoại thẳng thắn và tìm kiếm tiếng nói chung cũng được củng cố.

Mở rộng nguồn lựa chọn hòa giải viên nhưng siết tiêu chuẩn

Không chỉ bổ sung quy định về bảo mật, luật mới còn điều chỉnh điều kiện đối với người được lựa chọn làm hòa giải viên.

Đáng chú ý, cụm từ “cư trú thường xuyên tại cơ sở” được điều chỉnh theo hướng bỏ từ “thường xuyên”. Sự thay đổi này giúp mở rộng nhóm người có thể tham gia công tác hòa giải, đồng thời bảo đảm sự thống nhất với quy định của pháp luật về cư trú.

Tuy nhiên, phạm vi lựa chọn được mở rộng không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu đối với hòa giải viên.

Luật bổ sung tiêu chuẩn người làm hòa giải viên phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, đồng thời xác định rõ hơn những trường hợp không đáp ứng điều kiện. Trong đó có người đang phải thi hành quyết định xử lý kỷ luật, đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, đang chấp hành án hình sự hoặc chưa được xóa án tích.

Cách tiếp cận này cho thấy yêu cầu đối với hòa giải viên ngày càng được đặt cao hơn. Bởi trên thực tế, hòa giải viên không chỉ đóng vai trò “đứng giữa” hai bên mà còn phải có uy tín, khả năng lắng nghe, phân tích mâu thuẫn và thuyết phục các bên tìm được giải pháp phù hợp.

Hòa giải viên phải chủ động hơn khi có nguy cơ xảy ra bạo lực

Luật sửa đổi cũng mở rộng trách nhiệm của hòa giải viên trong những tình huống có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo đó, khi phát hiện mâu thuẫn hoặc tranh chấp có khả năng dẫn tới hành vi bạo lực, ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng của người tham gia, hòa giải viên phải phối hợp thực hiện các biện pháp phòng ngừa cần thiết.

Đây là điểm đáng chú ý bởi không phải mọi tranh chấp trong cộng đồng đều dừng lại ở bất đồng lời nói. Một số vụ việc liên quan đến gia đình, tài sản hoặc quan hệ dân cư có thể diễn biến nhanh, tiềm ẩn nguy cơ xô xát nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Bởi vậy, vai trò của hòa giải viên theo luật mới không còn chỉ giới hạn ở việc tổ chức một cuộc nói chuyện để “giảng hòa”, mà còn gắn với trách nhiệm nhận diện nguy cơ và phối hợp phòng ngừa hậu quả.

Bên cạnh đó, hòa giải viên được giao trách nhiệm đề xuất UBND cấp xã hỗ trợ bố trí người phiên dịch khi các bên có nhu cầu mà không thể tự thu xếp. Điều này góp phần bảo đảm khả năng tiếp cận hoạt động hòa giải bình đẳng hơn đối với những trường hợp gặp trở ngại về ngôn ngữ.

Hòa giải ở cơ sở không chỉ là chuyện “đóng cửa bảo nhau”

Hòa giải ở cơ sở vốn có vai trò đặc biệt trong đời sống cộng đồng. Nhiều mâu thuẫn nếu được tháo gỡ từ sớm có thể không phát triển thành tranh chấp kéo dài hoặc phải đưa ra cơ quan tố tụng.

Chính vì vậy, việc sửa luật lần này không đơn thuần là bổ sung thêm thủ tục cho các tổ hòa giải. Điểm đáng chú ý nằm ở việc hoạt động hòa giải đang từng bước được chuẩn hóa hơn, từ tiêu chuẩn người thực hiện, quyền của các bên cho tới cách xử lý và bảo mật thông tin.

Trong bối cảnh điện thoại thông minh khiến việc ghi âm, quay video và chia sẻ nội dung trở nên rất dễ dàng, yêu cầu không tự ý ghi lại quá trình hòa giải cũng phản ánh một vấn đề rộng hơn: quyền tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với quyền tùy ý thu thập và phát tán thông tin của người khác.

Đặc biệt với những tranh chấp liên quan đến chuyện riêng tư, một đoạn ghi âm hay video bị đưa lên mạng xã hội có thể khiến sự việc vượt khỏi phạm vi của một cuộc hòa giải và tạo thêm tổn thương cho những người liên quan.

Do đó, bảo mật không chỉ nhằm bảo vệ thông tin. Quan trọng hơn, đây còn là điều kiện để duy trì niềm tin – yếu tố quyết định một cuộc hòa giải có thể đi đến kết quả hay không.

Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) được xây dựng nhằm khắc phục những vướng mắc sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật năm 2013, đồng thời nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án và tăng khả năng phòng ngừa mâu thuẫn ngay từ cộng đồng dân cư.

Khi luật có hiệu lực, cả hòa giải viên lẫn người tham gia hòa giải sẽ cần chú ý hơn tới những nguyên tắc mới, đặc biệt là ranh giới về quyền riêng tư và bảo mật thông tin trong suốt quá trình tìm kiếm tiếng nói chung.