Hơn 1,1 tấn ngà voi và nguy cơ án tù dài hạn

Ngày 12/8/2026, Cục Hải quan cho biết, Chi cục Điều tra chống buôn lậu - Cục Hải quan vừa chủ trì và phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ của Bộ Công an (C03, C05), Phòng Cảnh sát kinh tế - Công an tỉnh Gia Lai phát hiện ba container từ châu Phi cập cảng Quy Nhơn, khai báo là gỗ xẻ nhưng chứa lượng lớn ngà voi và xương động vật hoang dã, có dấu hiệu vận chuyển trái phép.

Kết quả giám định xác định số ngà voi thuộc họ Voi (Elephantidae), còn các mẫu xương thuộc họ Mèo lớn và nằm trong phạm vi điều chỉnh của CITES. Hồ sơ, tang vật sau đó được bàn giao cho Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Gia Lai tiếp tục xử lý.

Với quy mô tang vật, yếu tố xuyên biên giới và dấu hiệu khai báo không đúng thực tế, vụ việc có thể vượt xa phạm vi của một vi phạm thủ tục hải quan. Nếu cơ quan điều tra chứng minh được hành vi cố ý vận chuyển, tàng trữ hoặc buôn bán trái phép mẫu vật động vật thuộc diện pháp luật bảo vệ, những người liên quan có thể phải đối mặt với trách nhiệm hình sự, án tù dài hạn, phạt tiền và nhiều hậu quả pháp lý khác.

Điểm nghiêm trọng nhất của vụ việc là 1.193 kg ngà voi. Về pháp lý, khối lượng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi xem xét trách nhiệm hình sự.

Điều 244 Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 86/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Theo các quy định hiện hành được áp dụng đối với ngà voi, các ngưỡng định lượng là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm hình sự và khung hình phạt.

Theo nội dung được nêu, ngà voi từ 2 kg đến dưới 20 kg đã có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự; từ 20 kg đến dưới 90 kg thuộc khung hình phạt nghiêm trọng hơn; còn 90 kg trở lên thuộc khung hình phạt từ 10 đến 15 năm tù.

Như vậy, nếu kết quả giám định và các chứng cứ khác xác định toàn bộ 1.193 kg là ngà voi thuộc đối tượng điều chỉnh của Điều 244, đồng thời chứng minh được các yếu tố cấu thành tội phạm, thì khối lượng này vượt hơn 13 lần ngưỡng 90 kg. Đây là yếu tố đặc biệt nghiêm trọng khi cơ quan tố tụng đánh giá tính chất và mức độ hành vi.

Ngoài hình phạt tù, người phạm tội còn có thể phải chịu phạt tiền từ 100 triệu đến 400 triệu đồng, cùng các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong thời hạn luật định.

Đối với pháp nhân thương mại, Điều 244 cũng quy định trách nhiệm hình sự trong những điều kiện nhất định. Mức phạt có thể lên tới hàng chục tỷ đồng; tùy trường hợp, pháp nhân còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn. Vì vậy, nếu doanh nghiệp có liên quan và đáp ứng đầy đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự, hậu quả có thể rất lớn, không chỉ về tài chính mà còn đối với khả năng tiếp tục hoạt động.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa khối lượng tang vật và trách nhiệm của từng cá nhân. Việc phát hiện hơn một tấn ngà voi không có nghĩa tất cả những người có tên trong hồ sơ nhập khẩu đều đương nhiên phạm tội. Cơ quan điều tra vẫn phải chứng minh hành vi cụ thể, lỗi, nhận thức và vai trò của từng người.

Đây chính là vấn đề quan trọng trong vụ việc tại Quy Nhơn. Ba container được khai báo là gỗ xẻ, nhưng thực tế chứa ngà voi và xương động vật. Cơ quan điều tra sẽ phải làm rõ sự sai lệch này xuất phát từ sai sót, thiếu hiểu biết hay là thủ đoạn cố ý nhằm che giấu hàng hóa bị kiểm soát.

Nếu chứng minh được một hoặc nhiều người biết rõ hàng hóa thực tế là ngà voi nhưng vẫn tổ chức, chỉ đạo, thuê vận chuyển, nhận hàng hoặc thực hiện các thủ đoạn để đưa hàng qua biên giới, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra ở mức rất nghiêm trọng.

Yếu tố vận chuyển qua biên giới cũng đặc biệt đáng chú ý. Lô hàng xuất phát từ châu Phi, được đưa vào Việt Nam bằng đường biển và bị phát hiện tại cảng Quy Nhơn. Vì vậy, điều tra có thể không dừng ở người trực tiếp nhận container mà phải làm rõ toàn bộ chuỗi liên quan: người gửi hàng, chủ sở hữu thực sự, người tổ chức, người thuê vận chuyển, doanh nghiệp đứng tên nhập khẩu, người làm thủ tục và người nhận cuối cùng.

Một người đứng tên trên chứng từ không đương nhiên là chủ mưu. Ngược lại, người không xuất hiện trên giấy tờ cũng không mặc nhiên được miễn trách nhiệm nếu chứng cứ cho thấy họ thực tế tổ chức, chỉ đạo hoặc tham gia vào quá trình vận chuyển trái phép.

Ngoài Điều 244, tùy kết quả điều tra, cơ quan tố tụng có thể xem xét các quy định liên quan đến buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới hoặc buôn bán hàng cấm. Tuy nhiên, không nên vội kết luận vụ việc chắc chắn thuộc một trong các tội danh này. Khi tang vật thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định chuyên biệt về động vật nguy cấp, quý, hiếm, tội danh cuối cùng phải được xác định dựa trên toàn bộ hành vi và căn cứ pháp luật tương ứng.

Xương Felidae, dấu hiệu che giấu và chuỗi hậu quả pháp lý

Nếu 1.193 kg ngà voi là yếu tố nổi bật nhất về mặt định lượng, thì 79,3 kg xương động vật thuộc họ Mèo lớn (Felidae) lại đặt ra vấn đề cần được giám định và xác định kỹ hơn.

Không thể chỉ dựa vào tên gọi “xương động vật” hoặc khối lượng 79,3 kg để kết luận ngay tội danh và mức hình phạt. Cơ quan điều tra cần xác định chính xác xương thuộc loài nào, thuộc phụ lục CITES nào, nguồn gốc từ đâu, tình trạng bảo vệ ra sao và có thuộc đối tượng được pháp luật Việt Nam bảo vệ theo Điều 244 hay không.

CITES kiểm soát hoạt động thương mại quốc tế đối với các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp cùng bộ phận và sản phẩm của chúng. Vì vậy, đối với mẫu vật được đưa từ châu Phi vào Việt Nam, vấn đề pháp lý không chỉ nằm ở thủ tục hải quan mà còn liên quan đến nguồn gốc, giấy phép, chứng từ và tính hợp pháp của quá trình xuất khẩu, vận chuyển, nhập khẩu.

Nếu kết quả giám định xác định số xương thuộc loài được pháp luật Việt Nam bảo vệ và hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, việc vận chuyển, tàng trữ hoặc buôn bán trái phép có thể bị xử lý hình sự. Ngược lại, nếu mẫu vật không thuộc trường hợp của Điều 244, cơ quan tố tụng phải xem xét các quy định pháp luật khác phù hợp với tính chất của hàng hóa và hành vi.

Do đó, 79,3 kg không phải là con số đủ để tự xác định khung hình phạt. Kết quả giám định loài và tình trạng pháp lý của mẫu vật sẽ giữ vai trò then chốt.

Một nguyên tắc quan trọng khác là phải xác định lỗi và nhận thức của người thực hiện hành vi. Chẳng hạn, một nhân viên chỉ thực hiện thủ tục nhập khẩu theo hồ sơ doanh nghiệp cung cấp nhưng không biết bên trong container có ngà voi thì không thể chỉ dựa vào việc người đó ký giấy tờ để mặc nhiên kết luận phạm tội.

Ngược lại, nếu chứng cứ cho thấy người này biết rõ hàng hóa là ngà voi hoặc mẫu vật động vật hoang dã nhưng vẫn tham gia che giấu, vận chuyển, giao nhận hoặc tổ chức đưa hàng qua biên giới, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra.

Trong trường hợp vụ việc có dấu hiệu đường dây hoặc có sự phân công vai trò, cơ quan tố tụng sẽ phải phân hóa trách nhiệm giữa người chủ mưu, người tổ chức, người trực tiếp thực hiện và người giúp sức. Những người cùng tham gia không nhất thiết phải chịu mức trách nhiệm giống nhau.

Để làm rõ vấn đề này, cơ quan điều tra có thể phải lần theo dòng tiền, thông tin liên lạc, hợp đồng, chứng từ vận tải, hồ sơ hải quan, quan hệ giữa các bên và quá trình giao nhận hàng hóa. Người trực tiếp nhận container chưa chắc là người tổ chức; người đứng tên doanh nghiệp chưa chắc là người chỉ đạo. Ngược lại, người không xuất hiện trên chứng từ vẫn có thể chịu trách nhiệm nếu chứng cứ cho thấy họ đứng sau điều hành.

Đặc biệt, việc khai báo ba container là gỗ xẻ nhưng thực tế chứa mẫu vật động vật hoang dã là tình tiết cần được làm rõ. Nếu chứng minh đây là phương thức cố ý che giấu hàng hóa để qua mặt cơ quan kiểm soát, tình tiết này có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong việc xác định phương thức thực hiện hành vi và mức độ cố ý của những người liên quan.

Khi đó, vấn đề pháp lý không chỉ là “ai sở hữu ngà voi”, mà còn phải trả lời hàng loạt câu hỏi: Ai đặt mua? Ai tổ chức vận chuyển? Ai chuẩn bị hồ sơ? Ai chỉ đạo khai báo gỗ xẻ? Ai biết hàng hóa thực tế là gì? Ai tài trợ? Ai nhận hàng tại Việt Nam?

Nếu bị xử lý hình sự, hậu quả cũng không dừng ở án tù hoặc tiền phạt. Tang vật có thể bị tịch thu và xử lý theo quy định; phương tiện, công cụ liên quan đến hành vi phạm tội có thể bị áp dụng các biện pháp tư pháp tương ứng. Đối với doanh nghiệp, ngoài nguy cơ phạt tiền rất lớn còn có thể phát sinh đình chỉ hoạt động và những hệ quả nghiêm trọng đối với hoạt động kinh doanh.

Thực tế, một vụ án như vậy còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến uy tín doanh nghiệp, quan hệ thương mại, hoạt động xuất nhập khẩu và khả năng hợp tác với các đối tác. Đối với cá nhân, một bản án hình sự có thể kéo theo những hệ quả về nghề nghiệp, tài sản và cuộc sống trong nhiều năm.

Vì vậy, tiền phạt không thể được xem như một “chi phí kinh doanh” của hoạt động buôn bán động vật hoang dã. Với hơn 1,1 tấn ngà voi, nếu các dấu hiệu phạm tội được chứng minh, hậu quả pháp lý có thể bao gồm án tù dài hạn, phạt tiền, tịch thu tang vật và các hình phạt bổ sung.

Vụ phát hiện 1.193 kg ngà voi và 79,3 kg xương động vật họ Felidae tại cảng Quy Nhơn có dấu hiệu đặc biệt nghiêm trọng cả về quy mô tang vật lẫn phương thức vận chuyển.

Đối với 1.193 kg ngà voi, Điều 244 Bộ luật Hình sự là căn cứ pháp lý đặc biệt quan trọng. Nếu toàn bộ số ngà được xác định thuộc đối tượng điều chỉnh của điều luật và hành vi phạm tội được chứng minh, khối lượng này vượt rất xa ngưỡng 90 kg của khung hình phạt 10-15 năm tù.

Đối với 79,3 kg xương Felidae, cần tiếp tục xác định loài, tình trạng bảo vệ và các căn cứ pháp lý liên quan trước khi kết luận tội danh hoặc mức hình phạt.

Quan trọng hơn, việc khai báo là gỗ xẻ nhưng thực tế chứa mẫu vật động vật hoang dã khiến cơ quan điều tra phải làm rõ dấu hiệu che giấu, nguồn gốc lô hàng, phương thức đưa hàng qua biên giới và vai trò của từng cá nhân, tổ chức.

Điểm cốt lõi của vụ việc không chỉ nằm ở con số 1.193 kg ngà voi, mà ở toàn bộ đường đi của lô hàng, phương thức che giấu, mục đích vận chuyển và nhận thức, vai trò của từng người liên quan.

 Nếu các dấu hiệu phạm tội được chứng minh đầy đủ, hậu quả pháp lý có thể vượt xa một vi phạm hành chính thông thường, với án tù dài hạn đối với cá nhân, mức phạt rất lớn đối với pháp nhân cùng các chế tài bổ sung và hậu quả lâu dài về tài sản, nghề nghiệp, hoạt động kinh doanh.