Từ khát vọng phát triển đến đổi mới mô hình tăng trưởng

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu không chỉ tăng trưởng nhanh hơn mà còn phải bền vững, tự chủ, sáng tạo và có chất lượng cao hơn.

Đại hội XIV của Đảng xác định mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hướng tới năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Việt Nam phải chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng, từ dựa nhiều vào vốn, lao động, tài nguyên và lợi thế chi phí sang dựa nhiều hơn vào năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ (KH - CN), đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực tự chủ.

Đại hội XIV cũng đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 khoảng 8.500 USD; kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP; đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp vào tăng trưởng trên 55% và tốc độ tăng năng suất lao động khoảng 8,5%/năm.

Những mục tiêu này cho thấy Việt Nam không thể tiếp tục tăng trưởng chủ yếu bằng mở rộng đầu tư, khai thác tài nguyên hay tận dụng lợi thế lao động. Đất nước phải tạo đột phá về năng suất trong quản lý nhà nước, doanh nghiệp, giáo dục, khoa học, hạ tầng và phân bổ nguồn lực.

Đây không chỉ là bài toán về tốc độ tăng GDP mà là sự chuyển đổi căn bản về tư duy phát triển: từ khai thác lợi thế sẵn có sang tạo dựng lợi thế mới; từ sử dụng nguồn lực sang phát huy hiệu quả nguồn lực; từ tăng trưởng dựa vào số lượng sang tăng trưởng dựa vào chất lượng và giá trị gia tăng.

Việt Nam có nguồn lực lớn với dân số hơn 100 triệu người, lực lượng lao động dồi dào, thế hệ trẻ năng động, cộng đồng doanh nghiệp ngày càng phát triển, đội ngũ trí thức và nhà khoa học đông đảo cùng vị trí địa kinh tế thuận lợi. Tuy nhiên, tiềm năng chỉ trở thành sức mạnh khi được kết nối và chuyển hóa thành năng lực sản xuất.

Một người trẻ có ý tưởng nhưng gặp quá nhiều thủ tục sẽ khó khởi nghiệp; doanh nghiệp có vốn nhưng thiếu hạ tầng hoặc khó tiếp cận công nghệ sẽ khó mở rộng; nhà khoa học có sáng kiến nhưng thiếu cơ chế thương mại hóa sẽ khó biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm; địa phương có lợi thế nhưng thiếu liên kết vùng cũng khó phát huy đầy đủ tiềm năng.

Vì vậy, yêu cầu của giai đoạn mới là giải phóng các nguồn lực, khắc phục điểm nghẽn về thể chế và quản trị, tạo môi trường minh bạch, thuận lợi để người dân và doanh nghiệp đổi mới, đầu tư và sáng tạo.

Trong quá trình đó, con người phải được đặt ở vị trí trung tâm. Một nền kinh tế muốn tăng năng suất cần người lao động có kỹ năng; muốn làm chủ công nghệ cần đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nhân chất lượng cao; muốn phát triển kinh tế số cần nhân lực làm chủ dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và quản trị số.

Đầu tư cho giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực vì thế chính là đầu tư cho động lực tăng trưởng dài hạn. Đây không chỉ là chính sách xã hội mà còn là chính sách kinh tế, trực tiếp quyết định năng suất lao động, năng lực đổi mới và sức cạnh tranh quốc gia.

Khơi dậy tiềm năng đất nước trước hết phải bắt đầu từ khơi dậy tiềm năng của mỗi con người: khát vọng khởi nghiệp của người trẻ, trí tuệ của đội ngũ khoa học, tinh thần đổi mới của doanh nhân, sự sáng tạo của người lao động và trách nhiệm của mỗi công dân.

KH - CN, doanh nghiệp và thể chế: Những động lực phát triển trong kỷ nguyên mới

Nếu con người là nền tảng thì khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành lực kéo của nền kinh tế.

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định đây là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo động lực phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị và tạo bước phát triển bứt phá.

Trong nền kinh tế mới, lợi thế cạnh tranh ngày càng nằm ở dữ liệu, tri thức, công nghệ, năng lực sáng tạo và khả năng tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp chỉ làm gia công sẽ khó giữ lại phần giá trị cao trong chuỗi cung ứng. Ngược lại, nếu từng bước làm chủ công nghệ, thiết kế, thương hiệu, tiêu chuẩn và hệ thống phân phối, giá trị tạo ra trong nước sẽ tăng lên đáng kể.

Trong nông nghiệp cũng vậy, xuất khẩu nguyên liệu thô khó tạo giá trị gia tăng cao. Ứng dụng công nghệ, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu sẽ giúp sản phẩm Việt Nam có giá trị và sức cạnh tranh lớn hơn.

Chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở việc đưa hồ sơ giấy lên môi trường điện tử. Đó phải là quá trình thay đổi phương thức sản xuất, kinh doanh, quản trị và cung cấp dịch vụ, qua đó giảm chi phí, nâng cao năng suất và hình thành những mô hình kinh doanh mới.

Khoa học cũng không thể chỉ dừng ở các đề tài nghiên cứu. Giá trị cuối cùng phải được thể hiện bằng công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp, ngành nghề mới và năng suất cao hơn. Muốn vậy, Việt Nam cần hình thành hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp: Nhà nước tạo cơ chế; trường đại học đào tạo nhân lực và tạo tri thức; viện nghiên cứu phát triển công nghệ; doanh nghiệp đưa công nghệ vào thị trường.

Khi các mắt xích được kết nối hiệu quả, tri thức có thể chuyển hóa thành năng suất, sáng tạo thành sản phẩm và công nghệ thành sức cạnh tranh quốc gia.

Cùng với KH - CN, khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là kinh tế tư nhân, phải trở thành một động lực quan trọng của tăng trưởng.

Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế quốc dân, đặt ra yêu cầu huy động mạnh hơn nguồn lực xã hội cho phát triển.

Sức sống của nền kinh tế nằm trong hàng triệu doanh nghiệp, hộ kinh doanh và những người trực tiếp sản xuất, kinh doanh. Họ hiểu thị trường, nắm bắt nhu cầu, chấp nhận rủi ro, tạo việc làm và đưa sản phẩm Việt Nam ra thế giới. Vấn đề là phải tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể lớn lên.

Thủ tục rườm rà, khó tiếp cận vốn, thiếu thị trường, hạn chế về công nghệ hay cạnh tranh không lành mạnh đều làm suy giảm động lực đầu tư và đổi mới. Vì vậy, cải thiện môi trường kinh doanh chính là một cách giải phóng nguồn lực.

Nghị quyết 138/NQ-CP của Chính phủ đã cụ thể hóa định hướng phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy tinh thần kinh doanh, khởi nghiệp và tạo xung lực mới cho khu vực này. Mục tiêu là hình thành môi trường để doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm, dám đầu tư dài hạn và dám đổi mới, đồng thời Nhà nước phải kiểm soát nghiêm gian lận, trục lợi, tham nhũng và cạnh tranh không lành mạnh.

Để các động lực mới phát huy hiệu quả, thể chế phải thực sự mở đường. Một Nhà nước mạnh không nhất thiết là Nhà nước làm nhiều việc nhất, mà là Nhà nước xác định đúng việc cần trực tiếp làm, việc xã hội có thể làm và tạo cơ chế để các nguồn lực cùng tham gia.

Cải cách thể chế cần chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển; tăng tính minh bạch; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình; chuyển từ tiền kiểm nặng nề sang hậu kiểm hiệu quả ở những lĩnh vực phù hợp; đồng thời tăng cường liên kết vùng và khắc phục tư duy cát cứ.

Cải cách thể chế vì thế không chỉ nhằm giảm thủ tục hành chính mà sâu xa hơn là tạo dựng môi trường minh bạch, thuận lợi và an toàn, trong đó người dân, doanh nghiệp và các tổ chức có thể phát huy năng lực, mạnh dạn sáng tạo và chịu trách nhiệm về kết quả.

Huy động nguồn lực, phát triển địa phương và củng cố sức mạnh nội sinh

Một yêu cầu quan trọng trong giai đoạn mới là sử dụng hiệu quả nguồn lực công để kích hoạt nguồn lực tư. Đầu tư vào giao thông, năng lượng, logistics, đô thị, hạ tầng số và các công trình chiến lược không chỉ tạo giá trị trực tiếp mà còn mở ra không gian phát triển mới cho doanh nghiệp.

Một tuyến đường có thể kết nối vùng sản xuất với cảng biển; trung tâm logistics có thể giảm chi phí cho hàng nghìn doanh nghiệp; hạ tầng dữ liệu hiện đại có thể thúc đẩy các mô hình kinh doanh số; hệ thống năng lượng ổn định có thể tạo nền tảng cho công nghiệp phát triển.

Vì vậy, đầu tư công cần được nhìn dưới góc độ “vốn mồi”. Mỗi đồng vốn nhà nước không chỉ được đánh giá bằng công trình hoàn thành mà còn bằng khả năng huy động thêm nguồn lực xã hội, tạo năng lực sản xuất mới và thúc đẩy tăng trưởng dài hạn.

Nghị quyết 109/NQ-CP ngày 16/4/2026 của Chính phủ về cập nhật chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV và mục tiêu tăng trưởng hai con số cho thấy yêu cầu gắn kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và đầu tư công trung hạn với mục tiêu tăng trưởng cao.

Điều quan trọng là lựa chọn những dự án có sức lan tỏa lớn, kết nối các vùng kinh tế, giảm chi phí cho doanh nghiệp và mở rộng không gian phát triển. Khi nguồn lực công được sử dụng đúng hướng, một đồng vốn nhà nước có thể tạo ra nhiều đồng vốn xã hội.

Cùng với đó, mỗi địa phương phải trở thành một động lực tăng trưởng. Một Việt Nam phát triển nhanh không thể chỉ dựa vào một vài trung tâm kinh tế mà phải được tạo nên từ nhiều cực tăng trưởng và những liên kết vùng hiệu quả.

Mỗi địa phương cần chủ động phát huy lợi thế riêng thay vì phát triển theo cùng một mô hình. Địa phương có thế mạnh công nghiệp cần tập trung vào công nghiệp và chuỗi cung ứng; nơi có lợi thế nông nghiệp cần đẩy mạnh công nghệ, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu; các địa phương có biển cần phát triển kinh tế biển, cảng và logistics; nơi có tiềm năng du lịch cần xây dựng sản phẩm đặc trưng và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Khi các địa phương phát huy đúng lợi thế và kết nối hiệu quả, sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế sẽ lớn hơn nhiều so với phát triển riêng lẻ. Điều đó đòi hỏi phân cấp, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình và năng lực thực thi. Chính quyền địa phương cần năng động hơn, gần doanh nghiệp hơn, chủ động tháo gỡ điểm nghẽn và lấy hiệu quả phát triển làm thước đo năng lực quản trị.

Trong một thế giới biến động nhanh, tăng trưởng thôi chưa đủ. Việt Nam phải nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, đồng thời tăng cường tự chủ chiến lược, tự lực và tự cường. Tự chủ không có nghĩa đóng cửa, mà là hội nhập sâu hơn nhưng có đủ năng lực nội tại để tránh phụ thuộc quá mức vào một thị trường, nguồn cung hay công nghệ.

Muốn vậy, cần xây dựng doanh nghiệp Việt Nam đủ sức cạnh tranh, công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh, hạ tầng đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực khoa học - công nghệ đủ khả năng tiếp nhận, cải tiến và sáng tạo.

Khoa học - công nghệ, kinh tế tư nhân, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực tự chủ vì thế phải được đặt trong một chỉnh thể thống nhất. Khi các nguồn lực được kết nối và phát huy đúng hướng, Việt Nam không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng mà còn củng cố năng lực nội sinh, nâng cao sức chống chịu và tạo nền tảng vững chắc cho phát triển dài hạn.

Phát triển vì con người và biến tiềm năng thành sức mạnh quốc gia

Một quốc gia mạnh không chỉ được đo bằng quy mô GDP mà trước hết phải được nhìn từ chất lượng cuộc sống của người dân. Đại hội XIV đặt ra nhiều mục tiêu về sức khỏe, việc làm, đào tạo, giảm nghèo, môi trường và hạnh phúc; phấn đấu đến năm 2030 đạt HDI khoảng 0,8, tuổi thọ trung bình khoảng 75,5 tuổi và thời gian sống khỏe mạnh tối thiểu 68 năm.

Những mục tiêu đó thể hiện quan điểm nhất quán: tăng trưởng kinh tế phải hướng tới nâng cao đời sống nhân dân. Một kỷ nguyên phát triển mới không thể chỉ tạo thêm GDP mà phải mở rộng cơ hội để nhiều người cùng được hưởng thành quả phát triển.

Công nghệ phải phục vụ người dân; hạ tầng hiện đại phải lan tỏa tới nhiều vùng; cơ hội kinh doanh phải mở rộng cho doanh nghiệp ở nhiều quy mô. Giá trị của phát triển phải được thể hiện bằng việc người dân có việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn, môi trường sống an toàn hơn và cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa ngày càng bình đẳng hơn.

Đầu tư cho giáo dục, y tế, văn hóa, nhà ở, môi trường và hạ tầng xã hội vì thế không chỉ nhằm giải quyết các vấn đề trước mắt mà còn là đầu tư cho năng lực phát triển lâu dài của đất nước. Một xã hội có con người khỏe mạnh, được giáo dục tốt và có cơ hội phát triển sẽ tạo nền tảng vững chắc cho năng suất, sáng tạo và sức cạnh tranh quốc gia.

Việt Nam thường được đánh giá là quốc gia giàu tiềm năng. Nhưng tiềm năng và năng lực là hai khái niệm khác nhau. Có tài nguyên nhưng không chế biến sâu thì giá trị thấp; có nguồn nhân lực đông nhưng kỹ năng hạn chế thì năng suất thấp; có thị trường lớn nhưng doanh nghiệp trong nước yếu thì giá trị có thể chảy ra bên ngoài; có đội ngũ trí thức nhưng thiếu cơ chế kết nối thì tri thức khó trở thành sản phẩm.

Bài toán lớn của giai đoạn mới vì thế là biến tiềm năng thành năng lực, năng lực thành sản phẩm và sản phẩm thành sức cạnh tranh quốc gia. Đây không phải nhiệm vụ của riêng một ngành hay một cơ quan mà là công việc của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội.

Mỗi chủ thể đều có vai trò riêng: Đảng xác định đường hướng chiến lược; Nhà nước thể chế hóa thành chính sách; Chính phủ tổ chức thực hiện; các bộ, ngành và địa phương cụ thể hóa bằng chương trình hành động; doanh nghiệp biến nguồn lực và chính sách thành sản phẩm; người dân trở thành chủ thể trực tiếp của quá trình phát triển.

Điều quan trọng nhất là năng lực thực thi. Không một nghị quyết nào tự tạo ra tăng trưởng nếu thiếu tổ chức thực hiện hiệu quả. Không một chính sách nào có thể thay thế sự sáng tạo của hàng triệu người. Không một nguồn vốn nào phát huy hiệu quả nếu thiếu nhân lực đủ năng lực sử dụng.

Vì vậy, khơi dậy tiềm năng đất nước trước hết phải bắt đầu từ khơi dậy tiềm năng của con người: khát vọng khởi nghiệp của người trẻ, tinh thần đổi mới của doanh nhân, trí tuệ của nhà khoa học, sự sáng tạo của người lao động và trách nhiệm của mỗi công dân.

Đại hội XIV xác định phương châm “Đoàn kết - Dân chủ - Kỷ cương - Đột phá - Phát triển”, đồng thời đặt mục tiêu tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin và tiến mạnh trong kỷ nguyên mới. Những mục tiêu đó đòi hỏi một tâm thế phát triển mới: không tự mãn với thành quả đã đạt được, không bằng lòng với mô hình cũ, không ngại cải cách những điểm nghẽn và quan trọng nhất là không để tiềm năng chỉ nằm trên giấy.

Từ sự lãnh đạo của Đảng, sự kiến tạo của Nhà nước, sự điều hành của Chính phủ đến sự năng động của doanh nghiệp, địa phương và người dân, một hệ động lực phát triển mới đang hình thành: thể chế thông thoáng hơn, KH - CN mạnh hơn, kinh tế tư nhân năng động hơn, nguồn nhân lực chất lượng cao hơn, hạ tầng hiện đại hơn và hội nhập sâu hơn trên nền tảng tự chủ cao hơn.

Con đường phía trước chắc chắn không bằng phẳng. Mục tiêu tăng trưởng hai con số đặt ra yêu cầu rất cao đối với năng lực cải cách, quản trị, huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện. Nhưng nếu biết biến nguồn lực thành động lực, biến khát vọng thành hành động và biến hành động thành kết quả, Việt Nam có cơ sở để mở ra những không gian phát triển mới.

Đó không chỉ là câu chuyện đạt một chỉ tiêu tăng trưởng mà là hành trình nâng cao năng lực quốc gia, củng cố sức mạnh nội sinh, nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo dựng vị thế mới cho đất nước.

Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng dựa vào lợi thế sẵn có sang tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ và sáng tạo; từ hội nhập để tận dụng cơ hội sang hội nhập với năng lực tự chủ ngày càng cao.

Với định hướng chiến lược của Đảng, sự kiến tạo của Nhà nước, sự điều hành của Chính phủ, sự chủ động của các địa phương và sức sáng tạo của nhân dân, Việt Nam có thể bước vào kỷ nguyên phát triển mới với vị thế tự tin hơn, tự chủ hơn, sáng tạo hơn và mạnh mẽ hơn, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Khơi dậy tiềm năng, phát huy tiềm lực, suy cho cùng là đánh thức sức mạnh trong mỗi con người, mỗi doanh nghiệp, mỗi địa phương và trong toàn xã hội. Khi mọi nguồn lực được kết nối, được trao cơ hội và phát huy đúng hướng, khát vọng phát triển sẽ trở thành động lực đưa Việt Nam tiến vào một chặng đường phát triển mới.