Từ những quy định pháp luật đến trách nhiệm của từng ngư dân

Thanh Hóa là địa phương có hoạt động khai thác thủy sản khá lớn với chiều dài bờ biển hơn 102km. Theo số liệu được công bố tại hội nghị, toàn tỉnh hiện có 6.190 tàu cá, trong đó chủ yếu là tàu nhỏ hoạt động ven bờ; 791 tàu hoạt động vùng lộng và 950 tàu khai thác xa bờ. Đến nay, 100% tàu cá có chiều dài từ 6m trở lên đã được đăng ký, cập nhật trên cơ sở dữ liệu tàu cá quốc gia và thống nhất trên dữ liệu VNeID; 950 tàu cá khai thác xa bờ đã được lắp thiết bị giám sát hành trình. 

Những con số này cho thấy công tác quản lý đội tàu đang từng bước chuyển sang phương thức quản lý bằng dữ liệu và công nghệ. Tuy nhiên, để chống khai thác IUU đạt hiệu quả thực chất, thiết bị giám sát hay cơ sở dữ liệu chỉ là một phần. Yếu tố quyết định vẫn là ý thức chấp hành pháp luật của chủ tàu, thuyền trưởng và từng ngư dân.

Theo tinh thần của pháp luật về thủy sản, hoạt động khai thác phải bảo đảm đúng giấy phép, đúng vùng, đúng nghề, đúng quy định về thiết bị giám sát hành trình, nhật ký khai thác, cập cảng, rời cảng và truy xuất nguồn gốc thủy sản.

Những hành vi vi phạm có thể bị xử lý hành chính với các mức phạt và hình thức xử lý tương ứng theo Nghị định 38/2024/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 301/2025/NĐ-CP.

Đáng chú ý, tại hội nghị, các báo cáo viên tập trung vào hai chuyên đề: “Quy định pháp luật về phòng, chống khai thác IUU” và “Phòng ngừa, đấu tranh với hành vi sử dụng trái phép vật liệu nổ để khai thác hải sản”.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa thiết thực bởi chống IUU không chỉ là câu chuyện về thủ tục hành chính hay kiểm soát tàu cá. Đó còn là câu chuyện về bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ môi trường biển và bảo đảm sinh kế lâu dài cho chính cộng đồng ngư dân.

Thực tế, Thanh Hóa đã triển khai nhiều giải pháp quản lý đồng bộ. Theo thông tin được công bố, trong 5 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ tàu cá mất kết nối VMS của tỉnh đã giảm 96% so với cùng kỳ. 

Đây là chuyển biến đáng chú ý, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải duy trì thường xuyên việc kiểm tra, giám sát và tuyên truyền để hạn chế nguy cơ tái diễn vi phạm.

Không để “khoảng trống” pháp luật từ bờ ra biển

Một trong những nội dung quan trọng được nhấn mạnh tại hội nghị là phòng ngừa vi phạm ngay từ đất liền, thay vì chỉ chờ đến khi tàu ra biển mới kiểm tra, xử lý.

Trong năm 2026, Thanh Hóa đã tăng cường quản lý hoạt động xuất, nhập cảng thông qua hệ thống điện tử. Tính đến cuối tháng 2/2026, toàn tỉnh có khoảng 6.214 tàu cá; 100% tàu cá thuộc diện đăng ký đã được cập nhật dữ liệu. Tỉnh cũng đã xóa đăng ký 402 tàu cá do phá dỡ, chìm đắm hoặc bán ra ngoài tỉnh nhằm hạn chế tình trạng tàu “3 không”.  

Hệ thống giám sát hành trình cũng được vận hành liên tục. Cùng thời điểm, 100% tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên đang hoạt động đã lắp đặt và duy trì VMS.

Việc kiểm soát không chỉ dừng ở con số tàu cá được quản lý. Trong năm 2025, Thanh Hóa có 6.566 lượt/902 tàu thực hiện thủ tục xuất cảng trên hệ thống eCDT và 6.333 lượt/824 tàu thực hiện thủ tục nhập cảng; sản lượng thủy sản khai thác bốc dỡ qua cảng đạt 25.653 tấn.  

Đây chính là nền tảng để kiểm soát nguồn gốc thủy sản, từ lúc tàu rời cảng cho đến khi cập cảng, bốc dỡ sản phẩm.

Đáng chú ý, tháng 6/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành quy trình quản lý tàu cá không đủ điều kiện hoạt động khai thác thủy sản. Quy trình được áp dụng đối với các cơ quan quản lý, lực lượng Bộ đội Biên phòng và UBND các xã, phường có tàu cá, nhằm ngăn chặn tàu không đủ giấy tờ, thủ tục xuất bến và các nguy cơ vi phạm IUU. 

Từ góc độ phổ biến, giáo dục pháp luật, đây là điểm rất quan trọng: pháp luật phải đến được với người dân trước khi vi phạm xảy ra.

Tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Văn Cường yêu cầu các sở, ngành, lực lượng chức năng và địa phương xác định chống khai thác IUU là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, liên tục và chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả thực hiện.

Đối với Công an tỉnh, nhiệm vụ được xác định là tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt trong nắm tình hình, phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến khai thác thủy sản; đồng thời đổi mới tuyên truyền theo hướng trực quan, dễ nhớ, dễ thực hiện.

Bộ đội Biên phòng được yêu cầu tăng cường kiểm soát tàu cá xuất, nhập bến, phối hợp với các ngành quản lý ngay từ bờ, kiên quyết không để tàu không đủ điều kiện ra khơi.

Đối với chính quyền cơ sở, yêu cầu đặt ra là chuyển từ cách làm “nhắc nhở khi có vi phạm” sang “đồng hành để phòng ngừa vi phạm”, không để hình thành những khoảng trống trong quản lý.

Từ cam kết của ngư dân đến nghề cá có trách nhiệm

Điểm đáng chú ý tại hội nghị là bên cạnh tuyên truyền, giải đáp vướng mắc, đại diện ngư dân đã ký cam kết chấp hành các quy định trong khai thác thủy sản; Chủ tịch UBND các xã, phường thực hiện ký giao ước thi đua.

Những bản cam kết sẽ chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể trên mỗi chuyến biển: không khai thác trái phép, không xâm phạm vùng biển nước ngoài, duy trì thiết bị giám sát hành trình, thực hiện đầy đủ nhật ký khai thác, khai báo khi cập và rời cảng, không sử dụng các phương thức khai thác bị pháp luật cấm.

Đặc biệt, hành vi sử dụng vật liệu nổ để khai thác hải sản cần được nhận diện không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ trực tiếp đối với tính mạng con người, hủy hoại hệ sinh thái và làm suy giảm nguồn lợi thủy sản. Vì vậy, việc tuyên truyền để ngư dân hiểu rõ tác hại và chủ động phát hiện, tố giác hành vi vi phạm có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa từ cơ sở.

Tạp chí Phổ biến và Tham vấn Pháp luật Việt Nam từng phân tích, hành trình chống IUU của Việt Nam bắt đầu từ cảnh báo “thẻ vàng” của EC ngày 23/10/2017, đến năm 2026 đã kéo dài gần 9 năm. Việc khắc phục IUU vì thế không đơn thuần nhằm đáp ứng một yêu cầu thương mại mà còn gắn với xây dựng ngành thủy sản có trách nhiệm, bảo vệ môi trường biển và nâng cao vị thế thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. 

Đối với Thanh Hóa, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi tỉnh có đội tàu lớn và cộng đồng dân cư ven biển đông. Những chuyển biến trong quản lý VMS, đăng ký tàu cá, kiểm soát cảng và dữ liệu nghề cá là những bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn phải được đo bằng việc ngư dân có thực sự hiểu pháp luật, tự giác tuân thủ và không phát sinh vi phạm hay không.

Phát biểu tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Văn Cường chia sẻ với những khó khăn của bà con ngư dân, đồng thời khẳng định tỉnh luôn lắng nghe, đồng hành và giải quyết thấu đáo các kiến nghị chính đáng của ngư dân.

Đó cũng chính là tinh thần của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật: không chỉ tuyên truyền để người dân biết pháp luật, mà quan trọng hơn là giúp người dân hiểu vì sao phải tuân thủ và thấy được lợi ích lâu dài của việc chấp hành pháp luật.

Khi mỗi chủ tàu hiểu rõ trách nhiệm, mỗi thuyền trưởng biết tự kiểm soát hành trình và mỗi ngư dân ý thức được việc khai thác đúng quy định là bảo vệ chính sinh kế của mình, chống IUU sẽ không còn là nhiệm vụ riêng của một lực lượng hay một ngành. Đó sẽ trở thành trách nhiệm chung của cả cộng đồng ven biển, góp phần xây dựng nghề cá Thanh Hóa theo hướng hiện đại, trách nhiệm, an toàn và bền vững.