Phong trào xây dựng nông thôn mới và nâng cấp các tuyến đường dân sinh đang diễn ra mạnh mẽ trên cả nước, đem lại diện mạo khang trang cho các vùng quê. Tuy nhiên, một nghịch lý trớ trêu phát sinh sau khi các con đường đất nhỏ hẹp được bê tông hóa thành đường rộng thênh thang, đó là hàng cột điện kỹ thuật vốn trước đây nằm ở rìa đường, nay bỗng nhiên "chấn" ngay giữa lòng đường.

Ranh giới mong manh bước sang xử lý hình sự

Xét dưới góc độ pháp lý hành chính, việc để tồn tại cột điện giữa lòng đường là hành vi vi phạm nghiêm trọng các quy định về bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ. Khoản 2 Điều 8 Luật Giao thông đường bộ năm 2008 quy định nghiêm cấm hành vi: “Đào, khoan, xẻ đường trái phép; đặt, để chướng ngại vật trái phép trên đường; đặt trái phép biển báo hiệu, thiết bị, vật phẩm khác trên đường...”. Đường bộ ở đây được định nghĩa bao gồm lòng đường, lề đường và hành lang an toàn giao thông đường bộ. Do đó, bất luận vì nguyên nhân khách quan hay chủ quan, việc để một vật thể cứng chắn ngay lối đi của phương tiện là hành vi đặt để chướng ngại vật trái quy chuẩn. 

Hơn thế nữa, theo Nghị định số 11/2010/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quản lý và bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ, các công trình hạ tầng kỹ thuật khác khi xây dựng không được làm ảnh hưởng đến an toàn giao thông và độ bền vững của công trình đường bộ. Khi đường bộ được quy hoạch mở rộng, chủ sở hữu công trình thiết bị hạ tầng đó có nghĩa vụ phải phối hợp di dời công trình ra ngoài phạm vi đất của đường bộ nhằm bảo đảm dòng lưu thông thông suốt và an toàn. 

Ranh giới từ một sự "bất cập hạ tầng" chuyển sang vụ án hình sự là rất mong manh. Nếu có tai nạn giao thông xảy ra dẫn đến hậu quả chết người hoặc thương tật nặng do đâm trúng cột điện nằm giữa đường, Cơ quan Cảnh sát điều tra hoàn toàn có cơ sở để khởi tố vụ án hình sự về "Tội cản trở giao thông đường bộ" theo Điều 261 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Mức hình phạt thấp nhất đối với tội danh này là phạt tiền từ 30 triệu đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu gây thiệt hại tính mạng hoặc tổn hại sức khỏe cho người khác từ 61% trở lên. Khung hình phạt cao nhất lên đến 10 năm tù giam nếu gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Lúc này, việc truy cứu trách nhiệm cá nhân đối với người đứng đầu cơ quan quản lý sẽ được kích hoạt.

Trách nhiệm thuộc về ngành điện lực hay Chính quyền địa phương?

Khi xảy ra tai nạn, dưới góc nhìn của pháp luật, trách nhiệm ở đây là trách nhiệm liên đới hỗn hợp, được phân định rõ ràng dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành:

Đối với Chủ đầu tư dự án đường (UBND địa phương): Luật Xây dựng và Luật Đầu tư công quy định rõ, khi lập dự án đầu tư nâng cấp, mở rộng đường giao thông, chủ đầu tư phải lập phương án và bố trí kinh phí cho việc đền bù, giải phóng mặt bằng bao gồm cả việc di dời các công trình công cộng, hạ tầng kỹ thuật (điện, nước, viễn thông) nằm trong phạm vi chỉ giới đường đỏ. Nếu chủ đầu tư nghiệm thu, bàn giao đưa con đường vào sử dụng khi chưa hoàn thành việc di dời chướng ngại vật, để lại hiểm họa cho người tham gia giao thông, thì người đứng đầu ban quản lý dự án và lãnh đạo địa phương ký quyết định nghiệm thu phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. 

Đối với Đơn vị quản lý vận hành (Ngành Điện lực): Dù cột điện có trước, nhưng ngành điện là đơn vị sở hữu tài sản và trực tiếp quản lý, khai thác công trình điện năng theo Luật Điện lực. Khi nhận được thông báo về việc mở rộng lộ giới, ngành điện phải có trách nhiệm chủ động phối hợp lập phương án kỹ thuật di dời. Trong trường hợp chưa được bố trí kinh phí hoặc chưa kịp di dời, ngành điện không được phép buông lỏng quản lý mà bắt buộc phải thực hiện các biện pháp cảnh báo an toàn ở mức cao nhất (như lắp rào chắn, đèn chớp cảnh báo ban đêm, biển báo nguy hiểm). Nếu lơ là, để mặc nguy hiểm xảy ra, đơn vị quản lý vận hành vẫn phải chịu trách nhiệm liên đới đền bù thiệt hại dân sự hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ lỗi cố ý hay vô ý. 

Giải pháp quản trị rủi ro hạ tầng

Để bảo đảm an toàn tính mạng cho nhân dân và quản trị rủi ro pháp lý cho cả cơ quan quản lý nhà nước lẫn doanh nghiệp, các giải pháp mang tính đồng bộ và cấp thiết cần được triển khai như sau:

1. Thực hiện cơ chế phối hợp liên ngành tối đa

Khi phê duyệt quy hoạch mở rộng bất kỳ tuyến đường giao thông nào, UBND cấp địa phương bắt buộc phải mời đơn vị Điện lực và Viễn thông tham gia hội đồng giải phóng mặt bằng ngay từ giai đoạn khảo sát. Kinh phí di dời cột điện phải được hạch toán trực tiếp vào tổng mức đầu tư của dự án giao thông, không tách rời thành các thủ tục xin vốn riêng lẻ làm kéo dài thời gian xử lý. 

2. Quy trình hóa việc xử lý cảnh báo tạm thời

Trong thời gian chờ đợi di dời kỹ thuật, chủ đầu tư đường và ngành điện phải ký biên bản xác định trách nhiệm bảo đảm an toàn giao thông tạm thời. Bắt buộc phải lắp đặt biển cảnh báo nguy hiểm (Biển số W.246 "Chú ý chướng ngại vật") theo Quy chuẩn QCVN 41:2019/BGTVT tại hai đầu đoạn đường, đồng thời quấn màng phản quang tiêu chuẩn cao trên thân cột, tuyệt đối không dùng sơn đỏ-trắng thủ công vốn có độ phát quang rất kém trong điều kiện thời tiết xấu hay đêm tối. 

3. Quyền khiếu nại và tự bảo vệ của người dân

Căn cứ Luật Khiếu nại và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, khi phát hiện cột điện nằm giữa lòng đường gây mất an toàn, người dân tại khu vực có quyền làm đơn kiến nghị tập thể gửi đến UBND cấp xã và Điện lực huyện yêu cầu giải quyết. Nếu các cơ quan này thờ ơ không xử lý, người dân có quyền khởi kiện hành chính về hành vi không thực hiện nhiệm vụ công vụ gây nguy hiểm đến tính mạng công dân. Đây là biện pháp pháp lý văn minh để thúc đẩy các cơ quan chức năng vào cuộc quyết liệt hơn. 

Bản án dành cho sự chậm trễ hay thiếu trách nhiệm phối hợp hạ tầng đôi khi phải trả giá bằng mạng sống của những người dân vô tội. Đừng để những hàng cột điện vốn mang năng lượng thắp sáng cuộc sống lại trở thành những "cọc tiêu tử thần" đoạt mạng người tham gia giao thông.