Theo dự thảo đang được Bộ GD&ĐT lấy ý kiến, việc lựa chọn phương thức tuyển sinh lớp 10 sẽ căn cứ vào quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận của các trường, mạng lưới trường lớp và điều kiện thực tế tại từng địa phương. Sở GD&ĐT được đề xuất quyết định phương thức tuyển sinh đối với từng trường hoặc nhóm trường.

Điểm đáng chú ý là thi tuyển không được mặc nhiên áp dụng ở mọi nơi. Theo phương án dự thảo, thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển chỉ được sử dụng khi số học sinh đăng ký vượt quá khả năng tiếp nhận. Địa phương trước đó phải triển khai các phương án điều phối, phân bổ học sinh nhưng vẫn không giải quyết được tình trạng thiếu chỗ học thì mới tổ chức thi.

Cách tiếp cận này cho thấy kỳ thi lớp 10 được đặt trong bài toán lớn hơn là bảo đảm chỗ học cho học sinh, thay vì mặc định coi thi tuyển là phương thức duy nhất để lựa chọn đầu vào THPT.

Nếu thi lớp 10, học sinh chỉ làm hai bài Toán và Ngữ văn

Trong trường hợp phải tổ chức thi tuyển vào THPT, dự thảo đề xuất thí sinh làm hai bài thi gồm Toán và Ngữ văn.

Theo phương án đang được lấy ý kiến, bài thi Ngữ văn có thời gian làm bài 120 phút. Bài thi Toán có thời gian làm bài 90 hoặc 120 phút. Nội dung thi nằm trong chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS.

Nếu được giữ nguyên khi ban hành, đây sẽ là thay đổi đáng kể so với quy định đang áp dụng. Theo quy chế hiện hành, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 gồm Toán, Ngữ văn và môn thi hoặc bài thi thứ ba do Sở GD&ĐT lựa chọn, công bố trước ngày 31/3 hằng năm. Môn thi thứ ba không được lựa chọn quá 3 năm liên tiếp.

Như vậy, điểm mới không đơn thuần là giảm từ ba môn xuống hai môn, mà còn thể hiện định hướng thu gọn các nội dung đánh giá chung trong kỳ thi tuyển sinh. Toán và Ngữ văn là hai môn học bắt buộc, có tính nền tảng trong chương trình THCS và đồng thời có khả năng đánh giá những năng lực học tập cơ bản của học sinh.

Trước đó, Bộ GD&ĐT cũng đã lấy ý kiến của Hà Nội, Hải Phòng và TP.HCM về phương án thi lớp 10 chỉ gồm Toán và Ngữ văn.

Giảm một môn thi có thực sự giảm áp lực?

Việc bỏ môn thi thứ ba, nếu được thực hiện, chắc chắn làm giảm số lượng bài thi mà học sinh phải chuẩn bị. Với những học sinh đang đứng trước kỳ thi có tính cạnh tranh cao, việc giảm một môn có thể đồng nghĩa với giảm thời gian ôn tập, chi phí học thêm và phần nào hạn chế tình trạng phải dồn sức cho quá nhiều môn trong một thời gian ngắn.

Tuy nhiên, số môn thi chỉ là một phần của áp lực tuyển sinh lớp 10.

Thực tế cho thấy áp lực còn phụ thuộc lớn vào tương quan giữa số lượng học sinh có nhu cầu vào trường công lập và số chỗ học có thể đáp ứng. Nếu số lượng học sinh vượt xa chỉ tiêu, dù thi hai môn hay ba môn, tính cạnh tranh vẫn tồn tại. Khi đó, điểm chuẩn có thể được đẩy lên cao và mỗi điểm số vẫn có ý nghĩa đáng kể đối với cơ hội trúng tuyển.

Đây cũng là lý do dự thảo đặt vấn đề điều phối, phân bổ học sinh và khả năng tiếp nhận của hệ thống trường lớp lên trước khi tổ chức thi. Cách thiết kế này có ý nghĩa ở chỗ không nên dùng kỳ thi để giải quyết một vấn đề vốn bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và năng lực cung ứng chỗ học.

Một kỳ thi ít môn hơn có thể làm nhẹ gánh cho học sinh, nhưng nếu số trường, lớp và chỉ tiêu không đáp ứng được nhu cầu thực tế thì áp lực cạnh tranh vẫn còn nguyên.

Trường chuyên vẫn có môn thi riêng

Đối với trường THPT chuyên, dự thảo giữ cách tiếp cận khác. Học sinh dự tuyển sẽ thi hai môn chung là Toán, Ngữ văn và một môn chuyên. Mỗi môn chuyên có đề thi riêng nhằm đánh giá năng lực, mức độ phù hợp của thí sinh với môn chuyên đăng ký.

Điều này đồng nghĩa đề xuất chỉ thi hai môn không được hiểu là mọi học sinh vào lớp 10 đều chỉ trải qua hai bài thi. Phương án hai môn được đặt ra đối với phần thi chung của tuyển sinh THPT không chuyên; học sinh dự tuyển trường chuyên vẫn phải thực hiện bài thi môn chuyên.

Việc duy trì môn chuyên cũng phù hợp với đặc thù của mô hình trường THPT chuyên, nơi yêu cầu tuyển chọn không chỉ dựa trên năng lực học tập phổ thông mà còn hướng tới khả năng nổi trội của học sinh ở từng lĩnh vực.

Bài toán lớn hơn nằm ở cách phân bổ học sinh

Đáng chú ý, dự thảo không chỉ thay đổi cấu trúc môn thi mà còn đặt ra một nguyên tắc có thể tác động đáng kể đến cách tuyển sinh lớp 10 trong thời gian tới: thi tuyển chỉ được đặt ra khi các phương án điều phối, phân bổ học sinh không đủ khả năng giải quyết nhu cầu chỗ học.

Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý bởi tuyển sinh đầu cấp về bản chất không chỉ là câu chuyện thi cử. Đó còn là câu chuyện quy hoạch mạng lưới trường lớp, phân bố dân cư, tốc độ tăng dân số cơ học, khả năng mở rộng trường công lập và sự chênh lệch nhu cầu giữa các khu vực.

Ở những địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh, nếu số học sinh tăng nhưng trường lớp không tăng tương ứng thì kỳ thi tuyển sinh dễ trở thành "điểm nghẽn" cuối cùng để phân loại học sinh. Khi đó, việc thay đổi số môn thi có thể làm kỳ thi nhẹ hơn về mặt hình thức nhưng chưa chắc giải quyết được nguyên nhân khiến cuộc đua vào lớp 10 trở nên căng thẳng.

Vì vậy, nếu phương án hai môn được lựa chọn, hiệu quả giảm áp lực sẽ phụ thuộc đáng kể vào cách các địa phương dự báo nhu cầu, tổ chức phân tuyến, phân bổ học sinh và phát triển mạng lưới trường lớp. Khi những khâu này được thực hiện tốt, kỳ thi có thể trở về đúng vai trò là một công cụ sử dụng trong trường hợp cần thiết, thay vì trở thành "cửa ải" mặc định đối với tất cả học sinh.

Hiện đây vẫn là đề xuất trong dự thảo và đang được lấy ý kiến, chưa phải quy định chính thức. Do đó, học sinh và phụ huynh chưa nên coi việc bỏ môn thi thứ ba là phương án đã được quyết định. Nội dung cuối cùng còn phụ thuộc vào quá trình tiếp thu ý kiến và quyết định của cơ quan có thẩm quyền khi ban hành quy chế mới.