Mức chuẩn trợ giúp xã hội được nâng từ 500.000 đồng lên 540.000 đồng/tháng. Đây là căn cứ để tính nhiều khoản trợ cấp, hỗ trợ chăm sóc, nuôi dưỡng đối với các nhóm đối tượng bảo trợ xã hội, đồng thời mở rộng dư địa để địa phương chủ động nâng mức hỗ trợ phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội.

Mức chuẩn tăng, trợ cấp của nhiều nhóm đối tượng cũng thay đổi

Theo quy định mới, mức chuẩn trợ giúp xã hội được ấn định ở mức 540.000 đồng/tháng, tăng 40.000 đồng so với mức trước đây. Dù mức tăng không quá lớn nếu nhìn riêng từng tháng, đây là con số có ý nghĩa bởi mức chuẩn này được dùng làm cơ sở xác định hàng loạt chế độ trợ giúp xã hội.

Nói cách khác, khi mức chuẩn tăng, số tiền thực tế mà nhiều đối tượng được nhận cũng tăng theo hệ số tương ứng. Cách tính mới vẫn dựa trên nguyên tắc lấy 540.000 đồng nhân với hệ số của từng nhóm đối tượng.

Chẳng hạn, trẻ em thuộc diện đặc biệt theo quy định được hưởng hệ số 2,5 nếu dưới 4 tuổi, tương đương 1,35 triệu đồng/tháng. Với trẻ từ đủ 4 tuổi trở lên, mức hưởng theo hệ số 1,5 là 810.000 đồng/tháng.

Đối với trẻ em nhiễm HIV/AIDS thuộc hộ nghèo, mức trợ cấp cũng được phân theo độ tuổi. Trẻ dưới 4 tuổi hưởng hệ số 2,5; từ đủ 4 tuổi đến dưới 16 tuổi hưởng hệ số 2, tương ứng lần lượt 1,35 triệu đồng và 1,08 triệu đồng/tháng.

Trong khi đó, người khuyết tật thuộc diện trợ giúp xã hội được xác định mức hưởng từ hệ số 1,5 đến 2,5 tùy mức độ khuyết tật, độ tuổi và trường hợp cụ thể. Người cao tuổi thuộc diện bảo trợ cũng được áp dụng các hệ số khác nhau, trong đó nhóm không có điều kiện sống tại cộng đồng nhưng có người nhận chăm sóc tại cộng đồng được hưởng hệ số 3.

Điểm đáng chú ý là chính sách không chỉ đơn thuần điều chỉnh một con số về mức chuẩn. Việc nâng mức chuẩn tạo ra hiệu ứng lan tỏa tới nhiều chế độ có cách tính dựa trên mức chuẩn này, qua đó giúp chính sách hỗ trợ sát hơn với mặt bằng chi phí sinh hoạt hiện nay.

Những nhóm nào được trợ cấp thường xuyên?

Cùng với việc điều chỉnh mức chuẩn, quy định mới xác định khá rộng các nhóm được hưởng trợ giúp xã hội thường xuyên tại cộng đồng.

Trước hết là trẻ em dưới 16 tuổi không còn hoặc không có đầy đủ điều kiện chăm sóc từ cha mẹ. Nhóm này bao gồm trẻ bị bỏ rơi; trẻ có cha mẹ đã chết, mất tích hoặc không xác định được; cũng như trường hợp cha mẹ đang chấp hành án phạt tù, đang ở trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc đang được chăm sóc tại cơ sở trợ giúp xã hội.

Quy định này cho thấy trọng tâm của chính sách vẫn đặt vào trẻ em có nguy cơ mất đi sự chăm sóc trực tiếp từ gia đình. Trong những hoàn cảnh đó, khoản trợ cấp không chỉ có ý nghĩa về vật chất mà còn là một phần cơ chế bảo đảm quyền được chăm sóc, học tập và phát triển của trẻ.

Đáng chú ý, chính sách không mặc nhiên dừng lại khi trẻ đủ 16 tuổi. Nếu đang hưởng trợ cấp và tiếp tục học phổ thông, giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp hoặc chương trình đại học văn bằng thứ nhất một cách liên tục, các em có thể tiếp tục được hưởng cho đến khi kết thúc việc học. Trường hợp được tạm dừng hoặc bảo lưu kết quả học tập thì việc hưởng chính sách được thực hiện theo quy định tương ứng.

Bên cạnh trẻ em, người đơn thân thuộc hộ nghèo hoặc hộ cận nghèo đang nuôi con dưới 16 tuổi cũng nằm trong diện được trợ giúp. Chính sách này tiếp tục được duy trì trong trường hợp người con đã đủ 16 tuổi nhưng vẫn học liên tục theo các chương trình được quy định.

Đây là nhóm đối tượng dễ rơi vào tình trạng cùng lúc phải gánh trách nhiệm kinh tế và chăm sóc gia đình. Vì vậy, việc duy trì trợ cấp trong thời gian con tiếp tục học có ý nghĩa nhất định trong việc hạn chế nguy cơ trẻ phải bỏ học vì hoàn cảnh kinh tế.

Người cao tuổi, người khuyết tật tiếp tục là nhóm trọng tâm

Chính sách mới dành sự quan tâm đáng kể đối với người cao tuổi thuộc hộ nghèo, đặc biệt là những người không có người có nghĩa vụ và quyền phụng dưỡng hoặc người có người phụng dưỡng nhưng người này cũng đang hưởng trợ cấp xã hội.

Mức hưởng được phân theo độ tuổi và hoàn cảnh. Người từ đủ 60 đến dưới 75 tuổi thuộc trường hợp nhất định hưởng hệ số 1,5, tương đương 810.000 đồng/tháng; người từ đủ 75 tuổi trở lên hưởng hệ số 2, tương đương 1,08 triệu đồng/tháng.

Với người cao tuổi thuộc hộ nghèo không có điều kiện sống tại cộng đồng nhưng có người nhận chăm sóc, nuôi dưỡng tại cộng đồng, mức hưởng được áp dụng hệ số 3, tương đương 1,62 triệu đồng/tháng.

Đối với người khuyết tật nặng, người khuyết tật đặc biệt nặng, mức trợ cấp được phân tầng theo mức độ khuyết tật và đặc điểm của đối tượng. Đáng chú ý, trẻ em và người cao tuổi là người khuyết tật được áp dụng hệ số cao hơn trong một số trường hợp.

Cách thiết kế này phản ánh một nguyên tắc quan trọng của chính sách an sinh: mức hỗ trợ cần tính đến không chỉ tình trạng nghèo mà cả mức độ phụ thuộc và nhu cầu chăm sóc của từng nhóm. Một người cao tuổi sống đơn độc, một trẻ em không còn cha mẹ chăm sóc hay một người khuyết tật đặc biệt nặng rõ ràng có nhu cầu hỗ trợ khác nhau; vì vậy, việc áp dụng một mức trợ cấp đồng đều sẽ khó phản ánh đầy đủ nhu cầu thực tế.

Người đơn thân nghèo nuôi con có thể được hưởng hai chế độ

Một điểm đáng chú ý khác nằm ở trường hợp người đơn thân nghèo đang nuôi con đồng thời thuộc một số nhóm đối tượng bảo trợ xã hội khác.

Theo quy định, nếu người đơn thân nghèo nuôi con đồng thời thuộc diện người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người nhiễm HIV/AIDS thuộc trường hợp được trợ giúp thì có thể được hưởng cả chế độ dành cho người đơn thân nghèo nuôi con và chế độ tương ứng với nhóm đối tượng còn lại.

Quy định này có ý nghĩa thực tế bởi đây là những trường hợp có nguy cơ chịu tác động kép từ khó khăn kinh tế và hoàn cảnh gia đình. Nếu chỉ áp dụng một chế độ cao nhất, phần hỗ trợ dành cho trách nhiệm nuôi con hoặc nhu cầu chăm sóc đặc thù có thể không được phản ánh đầy đủ.

Tuy nhiên, với các trường hợp cùng thuộc nhiều diện trợ giúp khác nhau, nguyên tắc chung là chỉ hưởng một mức cao nhất nếu các chế độ không thuộc trường hợp được phép hưởng đồng thời. Điều này giúp hạn chế việc tính trùng chính sách nhưng vẫn bảo đảm những trường hợp đặc biệt được hưởng đầy đủ quyền lợi theo quy định.

Địa phương có thể quyết định mức hỗ trợ cao hơn

Một điểm mở đáng chú ý là mức 540.000 đồng/tháng được xác định như mức chuẩn chung, chứ không phải giới hạn tối đa mà địa phương phải áp dụng trong mọi trường hợp.

Nếu điều kiện kinh tế - xã hội cho phép, UBND cấp tỉnh có thể trình HĐND cùng cấp quyết định mức chuẩn trợ giúp xã hội và mức trợ giúp cao hơn mức quy định chung. Địa phương cũng có thể xem xét hỗ trợ những nhóm khó khăn khác chưa được quy định trong chính sách chung.

Cơ chế này tạo ra khoảng trống chính sách tích cực để địa phương chủ động giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tế. Chi phí sinh hoạt, mức độ đô thị hóa và khả năng cân đối ngân sách giữa các địa phương không giống nhau. Vì thế, một mức hỗ trợ thống nhất trên toàn quốc có thể bảo đảm sàn an sinh, nhưng chưa chắc đã đáp ứng được đầy đủ nhu cầu tại từng địa bàn.

Việc cho phép địa phương nâng mức hỗ trợ vì vậy có thể xem là bước tăng tính linh hoạt của chính sách an sinh. Dù vậy, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng cân đối ngân sách và cách các địa phương xác định đúng nhóm cần ưu tiên.

Hỗ trợ không chỉ dừng ở khoản tiền trợ cấp

Chính sách trợ giúp xã hội mới cũng đặt các khoản trợ cấp trong một hệ thống rộng hơn, bao gồm chăm sóc, nuôi dưỡng tại cộng đồng, trợ giúp khẩn cấp và chăm sóc, nuôi dưỡng tại cơ sở trợ giúp xã hội.

Đặc biệt, đối tượng đang học mầm non, phổ thông, giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp hoặc đại học được hưởng chính sách, chế độ hỗ trợ về giáo dục, đào tạo theo quy định của pháp luật.

Điều này cho thấy trợ giúp xã hội không nên được nhìn đơn thuần là việc Nhà nước chuyển một khoản tiền cố định hằng tháng. Với nhóm yếu thế, khoản trợ cấp chỉ thực sự phát huy tác dụng khi đi cùng khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc, y tế, nơi ở và các dịch vụ xã hội cần thiết.

Một khoản tiền dù được điều chỉnh tăng vẫn có giới hạn. Trong khi đó, việc giúp một đứa trẻ tiếp tục đến trường, một người khuyết tật được chăm sóc phù hợp hay một người cao tuổi có nơi nương tựa có thể tạo ra tác động lâu dài hơn đối với chất lượng cuộc sống.

Mức trợ cấp được thay đổi phù hợp

Nghị định có hiệu lực từ ngày 5/10, nhưng các đối tượng đang hưởng chính sách theo quy định trước đó được chuyển sang mức tương ứng theo quy định mới.

Theo đó, cơ quan có thẩm quyền tại cấp xã có trách nhiệm rà soát danh sách những người đang hưởng chính sách và quyết định việc chi trả theo mức mới. Các cơ sở trợ giúp xã hội cũng thực hiện chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng theo mức quy định kể từ thời điểm này.

Như vậy, người đang hưởng trợ cấp không phải chờ đến ngày Nghị định chính thức có hiệu lực mới được tính mức mới. Mốc 1/7 được xác định là thời điểm chuyển sang mức chuẩn và mức trợ cấp tương ứng.

Việc nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội lên 540.000 đồng/tháng là một bước điều chỉnh cần thiết trong bối cảnh chi phí sinh hoạt và nhu cầu chăm sóc đối với nhóm yếu thế ngày càng cao. Tuy nhiên, giá trị của chính sách không chỉ nằm ở khoản tiền tăng thêm 40.000 đồng mỗi tháng, mà còn ở cách chính sách được tổ chức để bảo đảm đúng người, đúng nhu cầu và hạn chế bỏ sót những hoàn cảnh đặc biệt.

Về lâu dài, việc thường xuyên rà soát mức chuẩn, mở rộng khả năng hỗ trợ của địa phương và gắn trợ cấp tiền mặt với giáo dục, chăm sóc và các dịch vụ xã hội sẽ quyết định mức độ bền vững của mạng lưới an sinh. Bởi với những người dễ bị tổn thương nhất, một chính sách tốt không chỉ giúp họ vượt qua một tháng khó khăn, mà còn phải tạo được điểm tựa để họ duy trì cuộc sống ổn định hơn.