Bộ Công an vừa trình dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với hàng loạt thay đổi quan trọng về chính sách hình sự. Điểm đáng chú ý nhất là đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, đồng thời điều chỉnh tăng cơ bản các mức phạt tiền để phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay.

Theo tờ trình, việc giảm số lượng tội danh có hình phạt tử hình nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương của Đảng về nghiên cứu thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt cao nhất. Cơ quan soạn thảo cho rằng đây cũng là bước đi phù hợp với xu hướng lập pháp hiện đại trên thế giới, khi nhiều quốc gia chỉ duy trì án tử hình đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, việc bỏ án tử hình đối với một số tội danh được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, dẫn độ và tương trợ tư pháp. Đề xuất này cũng hướng đến việc bảo đảm sự tương thích với Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), trong đó khuyến nghị các quốc gia chỉ áp dụng hình phạt tử hình đối với những "tội ác nghiêm trọng nhất".

Trên cơ sở đó, dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với các tội bạo loạn, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, mua bán trái phép chất ma túy, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Riêng tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân sẽ không còn là tội danh độc lập do được nhập vào tội khủng bố.

Nếu được Quốc hội thông qua, Bộ luật Hình sự sẽ chỉ còn quy định án tử hình đối với bốn tội danh gồm phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy.

Đề xuất này cũng nối tiếp định hướng mà Bộ Chính trị đã cho ý kiến trước đó về việc rà soát những bất cập trong Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự, đồng thời nghiên cứu giảm số lượng tội danh có hình phạt tử hình và tăng cường áp dụng cơ chế chuyển đổi từ án tử hình sang hình phạt tù trong những trường hợp phù hợp.

Không chỉ điều chỉnh về hình phạt, dự thảo còn sửa đổi hệ thống các tội danh theo hướng tinh gọn hơn. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bãi bỏ tội tổ chức tảo hôn.

Theo Bộ Công an, thực tiễn cho thấy nhiều trường hợp tổ chức tảo hôn bắt nguồn từ phong tục, tập quán lạc hậu, nhận thức pháp luật còn hạn chế hoặc điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn của người dân. Trong khi đó, điều luật hiện hành chỉ quy định hình phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ đến hai năm, không áp dụng hình phạt tù. Vì vậy, việc xử lý bằng các biện pháp hành chính được đánh giá là phù hợp hơn, đồng thời hạn chế xu hướng hình sự hóa các quan hệ gia đình và xã hội.

Ở một nội dung khác, dự thảo đề xuất gộp nhiều tội danh có nội dung tương đồng nhằm bảo đảm tính thống nhất của Bộ luật Hình sự. Theo đó, tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân được nhập vào tội khủng bố; tội buôn lậu được gộp với tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới; các tội liên quan đến làm lộ, làm mất hoặc chiếm đoạt tài liệu bí mật công tác quân sự cũng được sắp xếp lại theo hướng hợp nhất.

Bộ Công an cho rằng việc gộp các tội danh này không làm thay đổi chính sách xử lý hình sự mà giúp hệ thống pháp luật ngắn gọn, dễ áp dụng hơn, đồng thời hạn chế tình trạng một hành vi có thể bị xem xét dưới nhiều tội danh khác nhau.

Ngược lại, đối với tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả, dự thảo lại đề xuất tách thành hai tội độc lập. Một tội điều chỉnh các hành vi sản xuất, mua bán và vận chuyển tiền giả; tội còn lại xử lý hành vi tàng trữ và lưu hành tiền giả. Đáng chú ý, dự thảo còn bổ sung hành vi mua bán tiền giả nhằm phản ánh đầy đủ hơn diễn biến của loại tội phạm này trên thực tế và phân hóa rõ trách nhiệm của từng nhóm đối tượng.

Bên cạnh những thay đổi về tội danh, chính sách xử phạt bằng tiền cũng được điều chỉnh đáng kể. Bộ Công an cho rằng các mức phạt tiền và các ngưỡng định lượng bằng tiền trong nhiều điều luật hiện nay không còn phù hợp sau nhiều năm áp dụng, trong bối cảnh giá cả, mức lương cơ sở và thu nhập bình quân của người dân đều tăng mạnh.

Theo đó, dự thảo đề xuất cơ bản tăng gấp đôi mức phạt tiền cũng như các mức định lượng bằng tiền trong nhiều cấu thành tội phạm. Riêng quy định chung về hình phạt tiền được sửa theo hướng nâng mức phạt tối thiểu từ 1 triệu đồng lên 5 triệu đồng.

Ngoài việc căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và điều kiện tài sản của người phạm tội, việc quyết định mức phạt còn phải tính đến sự biến động của giá cả. Đáng chú ý, nếu số tiền thu lợi bất chính cao hơn mức tiền phạt được quy định trong điều luật thì tòa án có thể căn cứ vào khoản thu lợi đó để quyết định hình phạt, nhưng mức phạt tối đa không vượt quá ba lần số tiền thu lợi bất chính.

Có thể thấy, các đề xuất sửa đổi lần này không chỉ hướng đến việc hoàn thiện kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh sự điều chỉnh trong tư duy xây dựng chính sách hình sự. Một mặt, Nhà nước tiếp tục theo đuổi xu hướng nhân đạo hóa pháp luật khi thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình và hạn chế hình sự hóa đối với một số hành vi có nguyên nhân từ yếu tố xã hội, phong tục hoặc nhận thức. Mặt khác, các chế tài về kinh tế lại được siết chặt hơn thông qua việc tăng mức phạt tiền và điều chỉnh các ngưỡng định lượng để bảo đảm tính răn đe, tránh tình trạng chế tài trở nên lạc hậu trước sự phát triển của nền kinh tế.

Nếu được Quốc hội thông qua, đây sẽ là một trong những lần sửa đổi có phạm vi đáng chú ý nhất của Bộ luật Hình sự trong nhiều năm qua, tạo ra những thay đổi quan trọng đối với chính sách xử lý tội phạm cũng như định hướng cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.