Nhằm tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các loại tội phạm ngày càng tinh vi, phức tạp và thực hiện các cam kết quốc tế, Dự thảo Bộ luật Hình sự (BLHS) sửa đổi đã đề xuất bổ sung Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức tại Điều 318a.

Đề xuất này được đánh giá là một hướng tiếp cận mới, tạo thêm cơ sở pháp lý để chủ động nhận diện, ngăn chặn và xử lý các tổ chức tội phạm ngay từ giai đoạn hình thành, qua đó khắc phục những khoảng trống pháp lý trong bối cảnh tội phạm có tổ chức và xuyên quốc gia đang diễn biến ngày càng phức tạp.

Đòi hỏi từ thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ cùng quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng đã tạo điều kiện cho nhiều loại tội phạm thay đổi phương thức hoạt động. Đáng chú ý, các nhóm tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm công nghệ cao không chỉ gia tăng về số lượng mà còn mở rộng về quy mô, phạm vi và mức độ tinh vi.

Thực tế cho thấy, nhiều băng nhóm tổ chức hoạt động với cơ cấu chặt chẽ, phân công vai trò cụ thể và có sự liên kết giữa các thành viên. Từ những đối tượng giữ vai trò cầm đầu, điều hành đến người trực tiếp thực hiện hành vi đều được tổ chức theo từng mắt xích. Không ít nhóm còn lợi dụng không gian mạng để liên lạc, điều hành và che giấu hoạt động; thậm chí núp bóng doanh nghiệp hoặc tổ chức nhằm thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.

Các hoạt động phạm tội có thể trải rộng trên nhiều lĩnh vực như lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc, mua bán người, hoạt động “tín dụng đen”, mua bán trái phép chất ma túy, rửa tiền và nhiều hành vi phạm tội khác.

Đáng lo ngại hơn, mô hình hoạt động của các tổ chức này ngày càng linh hoạt. Mạng lưới có thể nhanh chóng mở rộng từ địa bàn này sang địa bàn khác, vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia và tận dụng tính ẩn danh của Internet để né tránh sự phát hiện, xử lý của cơ quan chức năng.

Trong bối cảnh đó, việc bổ sung một tội danh độc lập để xử lý hành vi thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức được xem là yêu cầu xuất phát trực tiếp từ thực tiễn. Đồng thời, quy định này cũng góp phần thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của Việt Nam theo Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (UNTOC), trong đó đặt ra yêu cầu đối với các quốc gia thành viên về việc hình sự hóa hành vi tham gia vào nhóm tội phạm có tổ chức.

Đề xuất quy định Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức

Theo nội dung Dự thảo BLHS sửa đổi, Điều 318a được đề xuất với tên gọi “Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức”. Chi tiết quy định pháp lý như sau:

Điều 318a. Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức

1. Người nào thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 109 và Điều 299 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:

a) Là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy hoặc điều hành nhóm tội phạm có tổ chức;

b) Lôi kéo, dụ dỗ, mua chuộc, cưỡng ép người chưa thành niên tham gia nhóm tội phạm có tổ chức;

c) Thành lập nhóm tội phạm có tổ chức có từ 20 người trở lên;

d) Có tính chất xuyên quốc gia;

đ) Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để thành lập, duy trì, điều hành hoặc che giấu hoạt động của nhóm tội phạm có tổ chức.

Dự thảo quy định loại trừ các trường hợp đã cấu thành Tội hoạt động nhằm chống chính quyền nhân dân - Điều 109 và Tội khủng bố - Điều 299.

Việc phân hóa trách nhiệm hình sự theo tính chất, vai trò và phương thức hoạt động của nhóm tội phạm cho thấy định hướng xử lý không chỉ tập trung vào hành vi trực tiếp phạm tội mà còn hướng tới việc nhận diện, xử lý những yếu tố tạo nên cấu trúc và khả năng vận hành của tổ chức tội phạm.

Tạo cơ sở để ngăn chặn tội phạm từ khi hình thành

Một trong những ý nghĩa quan trọng của đề xuất bổ sung Điều 318a là tạo điều kiện cho công tác phòng ngừa tội phạm được triển khai chủ động hơn.

Trước sự phát triển của các tổ chức tội phạm với cơ cấu ngày càng chặt chẽ, nếu chỉ tập trung xử lý khi từng hành vi phạm tội cụ thể đã xảy ra thì việc ngăn chặn có thể gặp nhiều khó khăn. Khi đó, hậu quả đối với tài sản, tính mạng, trật tự xã hội và các lợi ích khác có thể đã phát sinh.

Việc xác lập một tội danh độc lập đối với hành vi thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức sẽ tạo cơ sở pháp lý để cơ quan chức năng có thể can thiệp sớm hơn, từ giai đoạn các đối tượng tập hợp lực lượng, hình thành tổ chức và xây dựng phương thức hoạt động phạm tội.

Đây được xem là bước chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu xử lý hậu quả sang tăng cường phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ phạm tội từ sớm, từ xa. Qua đó, việc đấu tranh với tội phạm không chỉ hướng đến xử lý từng cá nhân, từng vụ việc mà còn có thêm công cụ pháp lý để nhận diện và triệt phá cả cấu trúc tổ chức đứng phía sau.

Tăng sức răn đe, hướng tới triệt phá tận gốc các đường dây tội phạm

Bên cạnh ý nghĩa phòng ngừa sớm, Điều 318a nếu được bổ sung vào BLHS cũng được kỳ vọng sẽ tăng cường sức răn đe đối với những cá nhân có ý định thành lập, điều hành hoặc tham gia các nhóm tội phạm có tổ chức.

Đặc biệt, việc quy định các tình tiết nghiêm trọng như vai trò chủ mưu, cầm đầu; lôi kéo người chưa thành niên; thành lập nhóm có quy mô từ 20 người trở lên; hoạt động xuyên quốc gia hoặc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để tổ chức và che giấu hoạt động cho thấy sự chú trọng đối với những phương thức phạm tội có mức độ nguy hiểm cao trong tình hình mới.

Quy định mới cũng có thể tạo thêm hành lang pháp lý để đấu tranh hiệu quả hơn với các tổ chức tội phạm hoạt động trên không gian mạng, các đường dây có sự liên kết giữa nhiều địa phương hoặc vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Từ đó, mục tiêu không chỉ là xử lý người trực tiếp thực hiện một hành vi phạm tội cụ thể mà còn tăng khả năng bóc gỡ các mắt xích, triệt phá cơ cấu điều hành và làm suy giảm điều kiện tồn tại, phát triển của các tổ chức tội phạm.

Dự thảo BLHS sửa đổi hiện đang được Bộ Công an tổ chức lấy ý kiến rộng rãi nhằm tiếp tục hoàn thiện các quy định trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Đề xuất bổ sung Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức tại Điều 318a không chỉ phản ánh yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn thể hiện nỗ lực hoàn thiện thể chế pháp luật, phù hợp với sự thay đổi nhanh chóng của tình hình tội phạm trong nước và quốc tế.

Trong bối cảnh tội phạm ngày càng có xu hướng tổ chức chặt chẽ, xuyên biên giới và tận dụng mạnh mẽ công nghệ, một khuôn khổ pháp lý đủ rõ ràng, kịp thời và có tính phòng ngừa cao là yêu cầu cần thiết. Nếu được hoàn thiện và đưa vào áp dụng, Điều 318a được kỳ vọng sẽ trở thành một công cụ pháp lý quan trọng, giúp tăng cường khả năng phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm có tổ chức, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội và xây dựng môi trường phát triển ổn định, lành mạnh trong tình hình mới.