Nhận diện điểm nghẽn, bịt khoảng trống trong quản lý an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống và sự phát triển bền vững của đô thị. Với TP. Hồ Chí Minh, nơi có quy mô dân số thực tế trên 20 triệu người sau sắp xếp đơn vị hành chính, yêu cầu bảo đảm nguồn thực phẩm an toàn càng trở nên cấp thiết. Mỗi ngày, một khối lượng lớn nông sản, thực phẩm được vận chuyển, tập kết, sơ chế, chế biến và tiêu thụ qua nhiều kênh. Chỉ một mắt xích xảy ra sai sót cũng có thể gây hậu quả trên diện rộng.

Trong bối cảnh đó, việc Thường trực HĐND TP. Hồ Chí Minh tổ chức giám sát chuyên đề về công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm (ATTP) từ ngày 4 đến 19/8/2026 có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là hoạt động kiểm tra việc chấp hành quy định tại một số cơ sở, mà còn là dịp nhìn lại toàn bộ chuỗi quản lý, từ chợ đầu mối, doanh nghiệp sản xuất, cơ sở cung cấp suất ăn đến bếp ăn trường học, cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và người tiêu dùng.

Đoàn giám sát do Phó Chủ tịch HĐND Thành phố Huỳnh Thanh Nhân làm Trưởng đoàn, thực hiện theo Nghị quyết số 813/NQ-TTHĐND ngày 19/6/2026 và Kế hoạch số 822/KH-ĐGS ngày 24/6/2026. Việc khảo sát trực tiếp tại nhiều địa bàn, loại hình cơ sở cho thấy chuyên đề hướng đến kiểm chứng thực tế, nhận diện những vấn đề phát sinh trong quá trình quản lý và vận hành của thị trường thực phẩm.

Một trong những giá trị nổi bật của đợt giám sát là giúp nhận diện rõ hơn những điểm nghẽn trong công tác quản lý ATTP.

Tại Chợ đầu mối Bình Điền, nơi mỗi ngày luân chuyển khoảng 1.775 tấn hàng hóa, quy mô hoạt động cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của chợ đối với nguồn cung thực phẩm của Thành phố. Ban Quản lý chợ đã thực hiện test nhanh gần 1.000 mẫu thực phẩm, thể hiện nỗ lực kiểm soát nguồn hàng. Tuy nhiên, thời gian chờ kết quả kiểm nghiệm định lượng có thể kéo dài 4-5 ngày, trong khi hàng hóa có thể đã được đưa ra thị trường.

Thực tế này cho thấy kiểm soát ATTP không thể chỉ dựa vào phương thức kiểm tra truyền thống. Cần tăng cường đánh giá nguy cơ, phân loại nguồn hàng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng cơ chế cảnh báo nhanh để có thể xử lý ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Đáng chú ý, hoạt động tập kết, sơ chế và giao nhận hàng hóa tại các chợ đầu mối chủ yếu diễn ra từ 1-5 giờ sáng, ngoài khung giờ hành chính. Nếu lực lượng kiểm tra chỉ hoạt động theo thời gian thông thường, nguy cơ bỏ lọt vi phạm là khó tránh khỏi. Điều này đặt ra yêu cầu phương thức quản lý phải bám sát thời gian, quy mô và phương thức vận hành thực tế của thị trường.

Một điểm nghẽn khác là sự thiếu đồng bộ giữa dữ liệu quản lý và tình trạng hoạt động thực tế của cơ sở. Trong Tháng hành động vì ATTP năm 2026, lực lượng chức năng kiểm tra 310 cơ sở nhưng không thể kiểm tra 139 cơ sở do đã ngừng hoạt động, thay đổi pháp nhân hoặc chuyển địa điểm.

Con số này cho thấy nếu dữ liệu không được cập nhật thường xuyên, nguồn lực kiểm tra sẽ bị phân tán. Trong bối cảnh Thành phố vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, chính xác và có khả năng chia sẻ giữa các cơ quan càng trở nên cần thiết.

Một hệ thống quản lý hiện đại không chỉ cần biết có bao nhiêu cơ sở mà phải xác định được cơ sở nào đang hoạt động, ở đâu, kinh doanh lĩnh vực gì, mức độ nguy cơ ra sao, từng vi phạm hay chưa và cơ quan nào chịu trách nhiệm quản lý. Khi dữ liệu trở thành nền tảng, nguồn lực kiểm tra có thể tập trung vào những địa bàn, cơ sở và nhóm thực phẩm có nguy cơ cao thay vì kiểm tra dàn trải.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc khảo sát các cơ sở cung cấp suất ăn công nghiệp, bếp ăn trường học và những địa bàn tập trung đông công nhân, học sinh. Đây là những mắt xích đặc biệt nhạy cảm bởi mỗi ngày cung cấp số lượng lớn suất ăn cho nhiều người cùng lúc.

Nếu xảy ra sai sót trong lựa chọn nguyên liệu, chế biến hoặc bảo quản, hậu quả có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người. Năm 2025, Thành phố ghi nhận 8 vụ ngộ độc thực phẩm với 519 người mắc. Sang năm 2026, một số vụ việc liên quan đến trường học tiếp tục đặt ra yêu cầu phải siết chặt quy trình kiểm soát bữa ăn tập thể.

Tại Công ty TNHH MTV Suất ăn công nghiệp Tú Anh, việc ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc suất ăn là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một quy trình kiểm soát chặt chẽ, gồm bếp ăn một chiều, kiểm thực ba bước, lưu mẫu và bảo quản thực phẩm đúng quy định.

Tại phường Thuận Giao, địa bàn tập trung hai khu công nghiệp lớn là VSIP I và Việt Hương, chính quyền đang quản lý 338 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, đã kiểm tra 11 bếp ăn trường học và 80 cơ sở mầm non. Quy mô quản lý lớn đặt ra áp lực không nhỏ đối với chính quyền cơ sở.

Bên cạnh đó, suất ăn công nhân có giá thấp, hàng quán tự phát quanh khu công nghiệp, trường học và những nguy cơ trong bảo quản thực phẩm tại bếp ăn tập thể đều là những vấn đề không thể giải quyết bằng một biện pháp đơn lẻ. Cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường học, đơn vị cung cấp suất ăn và người tiêu dùng.

Chuyển từ “hậu kiểm” sang chủ động phòng ngừa, bảo vệ sức khỏe người dân

Điểm đáng chú ý nhất của chuyên đề giám sát là định hướng chuyển từ tư duy “phát hiện rồi xử lý” sang “nhận diện nguy cơ và phòng ngừa từ sớm”.

Nếu chỉ kiểm tra sau khi có sự cố, công tác quản lý luôn ở thế bị động. Một vụ ngộ độc xảy ra đồng nghĩa với việc người dân đã phải gánh chịu hậu quả về sức khỏe. Khi đó, xử phạt dù nghiêm đến đâu cũng không thể bù đắp hoàn toàn những tổn thất đã xảy ra.

Ngược lại, quản lý dựa trên nguy cơ cho phép cơ quan chức năng xác định trước những khâu dễ phát sinh vấn đề để ưu tiên kiểm soát. Chợ đầu mối hoạt động ban đêm cần cơ chế kiểm tra phù hợp với thời gian thực tế. Bếp ăn trường học phải được kiểm soát từ khâu tiếp nhận nguyên liệu, chế biến đến lưu mẫu. Suất ăn công nghiệp cần chú trọng truy xuất nguồn gốc và bảo quản. Các cơ sở có lịch sử vi phạm cần được đưa vào nhóm giám sát trọng điểm.

Đây chính là hiệu quả quan trọng mà chương trình hướng tới: hình thành phương thức quản lý chủ động, có trọng tâm và dựa trên dữ liệu, thay vì kiểm tra dàn trải.

An toàn thực phẩm là một chuỗi có nhiều chủ thể tham gia, vì vậy trách nhiệm cũng phải được phân định rõ. Đối với cơ quan quản lý nhà nước, cần nâng cao năng lực dự báo, cập nhật dữ liệu, tăng cường kiểm tra đột xuất, kể cả ngoài giờ hành chính, đồng thời bảo đảm nguyên tắc “rõ trách nhiệm, rõ dữ liệu, rõ quy trình, rõ khâu kiểm soát”.

Đối với doanh nghiệp, ATTP không thể chỉ được xem là yêu cầu để đối phó với đoàn kiểm tra. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với chất lượng sản phẩm từ nguyên liệu đầu vào đến khi thực phẩm đến tay người tiêu dùng.

Đối với người tiêu dùng, nhận thức và khả năng phản ánh cũng là một phần của hệ thống giám sát xã hội. Người dân cần được cung cấp thông tin để biết cách lựa chọn thực phẩm an toàn, nhận diện nguy cơ và kịp thời phản ánh hành vi vi phạm.

Khi các chủ thể cùng thực hiện đúng trách nhiệm, những khoảng trống trong quản lý sẽ được thu hẹp, tạo ra cơ chế kiểm soát nhiều tầng, trong đó mỗi khâu đều có người chịu trách nhiệm.

ATTP cũng là lĩnh vực có tính liên ngành cao, liên quan đến nông nghiệp, công thương, y tế, giáo dục, quản lý khu công nghiệp và chính quyền địa phương. Vì vậy, việc Đoàn giám sát làm việc với các sở, ngành và UBND Thành phố có ý nghĩa quan trọng trong việc đối chiếu những vấn đề ghi nhận từ cơ sở với cơ chế quản lý ở cấp thành phố.

Qua đó, những khó khăn về nhân lực chuyên trách, trang thiết bị kiểm nghiệm, kinh phí kiểm tra, cơ chế quản lý suất ăn công nghiệp hay việc chia sẻ dữ liệu có thể được nhìn nhận đầy đủ hơn, làm cơ sở cho các kiến nghị phù hợp.

Đoàn giám sát cũng đặt ra yêu cầu rà soát, thống kê và tổ chức tập huấn nghiệp vụ bắt buộc cho đội ngũ quản lý, người trực tiếp chế biến tại bếp ăn trường học và cơ sở cung cấp suất ăn công nghiệp. Đây là giải pháp có tính phòng ngừa cao, bởi một quy trình dù chặt chẽ đến đâu cũng chỉ hiệu quả khi người thực hiện hiểu đúng và tuân thủ đầy đủ.

Hiệu quả của một cuộc giám sát không chỉ nằm ở việc phát hiện bao nhiêu vi phạm, mà quan trọng hơn là sau giám sát có những thay đổi gì về chính sách, quy trình và phương thức quản lý.

Kết quả cuối cùng mà chương trình hướng tới là xây dựng hệ thống quản lý ATTP có khả năng phòng ngừa, phát hiện sớm và xử lý nhanh các nguy cơ. Điều này đòi hỏi nhiều giải pháp đồng thời: hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tăng cường truy xuất nguồn gốc, đổi mới phương thức kiểm tra, đầu tư năng lực kiểm nghiệm, đào tạo đội ngũ, kiểm soát chặt bếp ăn tập thể và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.

Nếu các kiến nghị sau giám sát được triển khai đồng bộ, chương trình sẽ góp phần sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực nhà nước, thu hẹp khoảng trống quản lý, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát.

Về lâu dài, đây còn là vấn đề củng cố niềm tin xã hội. ATTP không chỉ được đo bằng số cuộc kiểm tra hay số trường hợp xử phạt, mà còn bằng sự yên tâm của mỗi gia đình khi lựa chọn thực phẩm, của phụ huynh khi gửi con đến trường và của người lao động khi sử dụng suất ăn tập thể.

Trong một đô thị có dân số lớn, nhu cầu tiêu dùng cao và chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, không thể bảo đảm ATTP chỉ bằng cách tăng số lượng các cuộc kiểm tra. Điều cần thiết là một hệ thống quản lý thông minh hơn, chủ động hơn và trách nhiệm hơn.

Từ những khảo sát tại chợ đầu mối, cơ sở suất ăn công nghiệp, khu vực tập trung đông công nhân, trường học, cơ sở kinh doanh ăn uống đến việc làm việc với các sở, ngành và UBND Thành phố, chuyên đề giám sát của Thường trực HĐND TP. Hồ Chí Minh đang hướng tới mục tiêu biến những phát hiện từ thực tế thành giải pháp quản lý cụ thể.

Quan trọng hơn, đây là bước chuyển từ tư duy “xử lý khi có sự cố” sang “ngăn ngừa trước khi sự cố xảy ra”. Khi dữ liệu được cập nhật, trách nhiệm được phân định, từng mắt xích trong chuỗi cung ứng được kiểm soát và nguy cơ được nhận diện từ sớm, ATTP mới có thể trở thành một phần bền vững của chất lượng sống đô thị.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của hoạt động giám sát: không chỉ tìm ra những điểm chưa phù hợp, mà phải tạo động lực để hệ thống quản lý vận hành hiệu quả hơn, bảo vệ sức khỏe nhân dân tốt hơn và củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.