Dấu tích còn lại của một căn cứ quân sự nơi biên viễn

Từ chân núi Tô Thị nhìn lên, Thành Nhà Mạc không hiện ra như một công trình đồ sộ. Sau nhiều thế kỷ, dấu tích còn lại chủ yếu là những mảng tường đá nằm trên sườn núi, xen giữa cây cỏ, lối bậc và các điểm tham quan quen thuộc của phường Tam Thanh. Chính sự khiêm nhường ấy lại khiến nơi này dễ bị lướt qua: nhiều người đến để chụp ảnh, ngắm thành phố từ trên cao, nhưng không phải ai cũng biết mình đang đứng trước một di tích gắn với một giai đoạn nhiều biến động trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Theo thông tin giới thiệu của phường Tam Thanh, khu di tích danh thắng Nhị - Tam Thanh, núi Tô Thị, thành Nhà Mạc có diện tích hơn 50 ha, nằm trong dãy núi đá vôi phía tây bắc thành phố Lạng Sơn cũ và được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962. Trong quần thể ấy, Thành Nhà Mạc là dấu tích kiến trúc quân sự hiếm hoi còn lại, gắn với địa thế núi đá và tuyến đường quan trọng từ vùng biên xuống nội địa.

Các tư liệu du lịch chính thức của Lạng Sơn cho biết, sau biến động năm 1527, lực lượng nhà Mạc rút lên một số tỉnh biên giới phía Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang để lập căn cứ chống lại tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh. Thành Nhà Mạc ở Lạng Sơn được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII, được xem là căn cứ quân sự quan trọng, trấn giữ con đường độc đạo nối giữa nước ta và Trung Quốc.

Không còn giữ nguyên dáng vẻ thành lũy xưa, di tích hiện nay được ghi nhận chỉ còn hai đoạn tường thành dài khoảng 300 m, mặt thành rộng khoảng 1 m. Trang thông tin phường Tam Thanh cũng nêu năm 2010, thành được đầu tư, trùng tu, tôn tạo và đưa vào khai thác phục vụ khách tham quan. Những con số này khiến giá trị của Thành Nhà Mạc trở nên cụ thể hơn: đây không phải một “tòa thành” còn nguyên vẹn, mà là phần còn sót lại của một cấu trúc quân sự cổ, cần được đọc bằng cả thông tin lịch sử lẫn cảm quan tại chỗ.

Từ thành lũy phòng thủ đến điểm dừng chân trong quần thể Nhị - Tam Thanh

Về kiến trúc, thành được xây bằng những khối đá lớn, gắn kết bằng chất liệu vôi cát. Một số tư liệu địa phương còn ghi nhận phần tường phía đông có sử dụng chất kết dính từ mật mía và mật ong. Dù chi tiết này cần được đối chiếu thêm bằng khảo cứu chuyên ngành, nó cho thấy cách người xưa tận dụng vật liệu địa phương để thích ứng với địa hình núi đá và yêu cầu phòng thủ.

Điểm đáng chú ý là Thành Nhà Mạc không đứng riêng lẻ. Di tích nằm sát các địa danh đã đi vào ký ức văn hóa xứ Lạng như động Tam Thanh, động Nhị Thanh, núi Tô Thị. Người tham quan có thể bước qua không gian tín ngưỡng, hang động, truyền thuyết dân gian rồi gặp dấu tích thành lũy trong cùng một hành trình.

Bảo tồn di sản giữa áp lực phát triển đô thị

Chính sự giao thoa ấy làm nên sức hút của quần thể Nhị - Tam Thanh, nhưng cũng khiến câu chuyện bảo tồn phức tạp hơn: bảo vệ thành không chỉ là gia cố tường đá, mà còn là giữ cảnh quan, lối tiếp cận và lớp nghĩa lịch sử bao quanh nó.

Áp lực ấy đã hiện diện trong các văn bản quy hoạch địa phương. Trong báo cáo tiếp thu, giải trình ý kiến đóng góp vào điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất đến năm 2030 của thành phố Lạng Sơn năm 2024, có ý kiến từ người dân khu vực đường Yết Kiêu, phía giáp chân Thành Nhà Mạc, đề nghị được xem xét việc xây mới, sửa chữa, cải tạo nhà ở trong tổng thể quy hoạch khu di tích Động Tam Thanh - Thành Nhà Mạc. Phần giải trình của UBND thành phố nhấn mạnh khu di tích Nhị - Tam Thanh, núi Tô Thị, thành Nhà Mạc là danh lam thắng cảnh cấp quốc gia theo Quyết định 313/QĐ-VH ngày 28/4/1962; đồng thời dẫn quy định việc sử dụng đất trong khu vực bảo vệ di tích không được làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc, cảnh quan thiên nhiên và môi trường sinh thái của di tích.

Nhìn từ chi tiết này, “lằn ranh mai một” của Thành Nhà Mạc không chỉ nằm ở mưa nắng hay rêu phong. Nó còn nằm ở ranh giới giữa quyền lợi sinh hoạt của cư dân, nhu cầu chỉnh trang đô thị, phát triển du lịch và trách nhiệm giữ gìn một không gian di sản. Nếu chỉ nhìn thành như điểm check-in, di tích dễ bị biến thành phông nền. Nếu chỉ nói bảo tồn bằng những khẩu hiệu lớn, câu chuyện lại xa rời đời sống của những người đang ở quanh chân núi.

Vấn đề cần thiết hơn là làm cho di tích được nhận diện đúng. Ở lối lên thành, thông tin về niên đại, bối cảnh Lê - Mạc, cấu trúc còn lại và quá trình trùng tu cần được trình bày ngắn gọn, dễ hiểu. Các tuyến tham quan có thể kết nối Thành Nhà Mạc với động Tam Thanh, núi Tô Thị và không gian đô thị Lạng Sơn, để du khách không chỉ “đến cho biết” mà hiểu vì sao vài trăm mét tường đá ấy vẫn đáng được giữ lại.

Thành Nhà Mạc hôm nay không còn là thành lũy canh giữ một con đường quân sự. Nó đang canh giữ một phần ký ức của xứ Lạng. Giữa nhịp sống đô thị và những bậc thang dẫn lên điểm ngắm cảnh, điều quan trọng không phải là làm cho di tích trở nên hoành tráng hơn, mà là để phần còn lại của nó được nhìn thấy, được hiểu và được đối xử như một chứng tích lịch sử đúng nghĩa.