Sa Đéc, từ lâu đã nổi tiếng là điểm đến mang đậm bản sắc sông nước Nam Bộ, kết hợp hài hòa giữa nét lãng mạn của cỏ hoa và sự cổ kính của một đô thị xưa. Thế nhưng, ít ai biết rằng ngay sát bên vùng đất ngập tràn hương sắc ấy là nơi dòng phù sa màu mỡ từ sông Mê Kông bồi đắp qua bao thế hệ đã kết tinh thành lớp đất sét dẻo quẹo độc đáo, nền móng vững chắc kiến tạo nên những lò gạch thủ công kỳ vĩ một thời. 

Khi những tháp lò ngừng đỏ lửa

Từ sau năm 2022, thực hiện chủ trương bảo vệ môi trường và phát triển bền vững của Nhà nước, các lò gạch thủ công chính thức ngừng đỏ lửa nung gạch. Quyết định này đã khép lại kỷ nguyên của một biểu tượng công nghiệp truyền thống từng rực rỡ với 18 cơ sở, gần 150 miệng lò và hơn 1.000 nhân công. 

Những cột khói xám từng mang hàm lượng khí độc nguy hại như CO, CO₂, SO₂ và bụi mịn cao gấp hàng chục lần quy chuẩn an toàn đã lùi sâu vào quá khứ, nhường chỗ cho bầu không khí trong lành của làng quê xứ sở hoa kiểng. Tuy nhiên, những tháp lò gạch mang vẻ đẹp trầm mặc, kỳ vĩ, đượm màu thời gian ấy đã không bị san phẳng hay lãng quên. Chúng đã tìm thấy một đời sống mới đầy kiêu hãnh, trở thành điểm đến du lịch di sản độc đáo, lưu giữ trọn vẹn ký ức của một làng nghề trăm năm. 

Kỳ tích kiến trúc từ đất sét và lửa

Nổi bật trong hệ thống di sản này là cụm lò gạch Sa Đéc (tiền thân là lò gạch Lê Tâm), được khởi dựng từ sau năm 1975 gần trung tâm Sa Đéc với quy mô ban đầu lên tới 7 miệng lò do Nhà nước quản lý. Sau này, công trình được ông Lê Hữu Tâm thuê lại và đưa về Tân Quy Tây từ năm 2000 với 3 miệng lò sừng sững tồn tại cho đến nay. Đây được xem là một trong những công trình xây dựng lò gạch thủ công độc đáo và hoành tráng bậc nhất miền Tây.

Cụm công trình bao gồm ba tháp lò với những thông số kỹ thuật ấn tượng. Lò số 1 (Giếng trời phương đông 1) cao 9m, đường kính lọt lòng từ 6,3m - 7,1m, công suất nung nạp đạt 120.000 viên gạch mỗi mẻ. Tháp lò số 2 (Lò gạch bánh ích) có chiều cao ấn tượng 10,5m, dáng dấp phỏng theo chiếc bánh ít lá gai truyền thống Nam Bộ, công suất vượt trội đạt 150.000 viên gạch mỗi mẻ. Lò số 3 (Giếng trời phương đông 2) cao 9m, kết cấu tường gạch dày dặn kiên cố lên tới 1,5m ở phần chân đế và 0,7m ở phần đỉnh, chịu được nhiệt độ vận hành bình quân từ 900 - 1.000°C. 

Để hoàn thành một mẻ gạch chín, người thợ xưa phải trải qua quy trình ròng rã gần 2 tháng. Đất sét thô sau khi nén ép định hình bằng máy thủ công phải được phơi nắng tự nhiên từ 2 đến 7 ngày cho se khô hoàn toàn trước khi sắp xếp tỉ mỉ vào lòng tháp lò. Riêng quá trình xây vỏ và nạp xếp 150.000 viên gạch vào lòng lò đã chiếm trọn cả tháng trời lao động cật lực. 

Thắp lại "lửa hồng" cho làng nghề trăm năm

Đứng trước nguy cơ nghề truyền thống bị mai một khi bếp lò ngưng lửa, anh Lê Duy Thắng truyền nhân thế hệ thứ ba của dòng họ Lê làm gạch tại Sa Đéc đã không cam lòng nhìn ký ức của gia đình biến mất. Với tư duy nhạy bén và tấm lòng nặng nợ với nghề xưa, anh đã thuyết phục cha mình chuyển đổi công năng của 3 lò gạch chính sang mô hình điểm du lịch văn hóa trải nghiệm. 

Tại đây, du khách không chỉ được tận mắt chiêm ngưỡng kiến trúc mái vòm gạch đỏ rực kiêu hãnh vút cao lên nền trời xanh, ngắm nhìn giếng trời tự nhiên đón nhận từng vệt nắng lung linh ảo diệu qua miệng lò, mà còn được chạm tay vào những hiện vật thủ công xưa cũ như máy ép gạch thô, bồ đựng tro rơm, trấu nung. Tất cả những góc sáng tối tự nhiên ấy đã biến nơi đây thành thiên đường cho các tác phẩm nhiếp ảnh nghệ thuật tuyệt mỹ. 

Để tái hiện chân thực nhất không khí tấp nập của một thời hoàng kim, anh Thắng còn kỳ công neo đậu những chiếc ghe bầu chở đầy ắp gạch trước bến sông, tạo nên khung cảnh giao thương "trên bến dưới thuyền" đặc trưng sông nước miền Tây.

Dẫu gạch thành phẩm hiện nay phải nhập từ các xưởng nung hiện đại bên An Giang về để phục vụ nhu cầu tham quan và trang trí, song cái hồn cốt và cái tình nghĩa của một gia đình 4 đời thủy chung với gốm gạch vẫn hiển hiện rõ nét trong từng viên đất đỏ. Điểm đến mở ra một không gian văn hoá gần gũi, nơi du khách phương xa không chỉ được mãn nhãn với cảnh sắc, mà còn được tiếp đón bằng sự hiếu khách cùng câu chuyện hồi sinh một biểu tượng văn hoá làng nghề.