Nhà thờ Phạm Huy là công trình thờ tự, tưởng niệm danh nhân Phạm Huy của dòng họ Phạm Đại tôn ở làng Hòa Yên, một dòng họ nổi tiếng với truyền thống khoa bảng kéo dài hơn bốn thế kỷ. Công trình được xây dựng từ năm 1881 dưới triều vua Tự Đức và đến nay đã trải qua hơn 145 năm tồn tại cùng nhiều biến cố lịch sử. Theo ghi chép của dòng họ, ngôi nhà thờ gỗ được chạm khắc tinh xảo ban đầu đã bị trận lũ lớn năm 1959 cuốn trôi hoàn toàn. Với lòng thành kính đối với tiền nhân, năm 1968, con cháu trong họ đã chung sức, góp công góp của để phục dựng lại nhà thờ trên chính nền đất cũ. Hiện nay, di tích vẫn bảo tồn được nhiều hiện vật có giá trị như hai tấm bia đá lập vào các năm 1880 và 1881 cùng biển ngạch “Ân tứ vinh quy” do vua Tự Đức ban tặng.

Người được thờ tại đây là cụ Phạm Huy (1808 – 1878), tên trong gia phả là Phạm Toản. Cuộc đời của cụ là tấm gương tiêu biểu về tinh thần hiếu học, ý chí vượt khó và sự kiên trì theo đuổi con đường khoa cử. Trải qua sáu kỳ thi không đạt kết quả như mong muốn, cụ vẫn không từ bỏ hoài bão. Đến khi ngoài 40 tuổi, cụ đã xuất sắc đỗ Đệ nhị giáp Cát sĩ xuất thân Đệ nhất danh tại khoa thi Bác học Hoành tài năm 1851. Đây là kỳ thi đặc biệt với số lượng tuyển chọn rất khắt khe, chỉ có 7 người trúng tuyển trong tổng số 90 sĩ tử ưu tú tham dự. Thành tích này đã đưa tên tuổi cụ Phạm Huy được lưu danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu Huế.

Sau khi đỗ đạt, cụ đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình nhà Nguyễn như Đốc học Nghệ An, Biên lý Hình bộ, Bố chính Nam Định, Tả Phó Đô Ngự sử Đô Sát viện. Ngoài công tác quản lý và giáo dục, cụ còn tham gia biên soạn bộ quốc sử nổi tiếng Đại Nam thực lục. Trong suốt quá trình làm quan, cụ được biết đến là người thanh liêm, tận tụy và luôn đặt lợi ích của nhân dân lên hàng đầu. Đặc biệt, khi người dân Nam Định gặp khó khăn do thiên tai, bão lũ, cụ đã tự nguyện đóng góp 270 quan tiền cá nhân để cứu trợ, giúp đỡ người dân vượt qua hoạn nạn. Hành động ấy đã để lại dấu ấn sâu sắc về một vị quan giàu lòng nhân ái, hết lòng vì dân vì nước.

Tại lễ công bố quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với Nhà thờ Phạm Huy, ông Trần Xuân Lương, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Du lịch Hà Tĩnh, khẳng định việc công nhận di tích là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị văn hóa, lịch sử được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Theo ông, đây không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Phạm mà còn là niềm vinh dự chung của vùng đất hiếu học Đức Thọ.

Lãnh đạo Sở Văn hóa và Du lịch Hà Tĩnh cũng đề nghị chính quyền địa phương cùng dòng họ tăng cường phối hợp trong công tác bảo tồn di tích, bảo vệ các hiện vật quý, tư liệu Hán – Nôm còn lưu giữ. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh việc sưu tầm, dịch thuật, số hóa tư liệu và tuyên truyền rộng rãi nhằm phát huy giá trị của di tích. Mục tiêu là đưa Nhà thờ Phạm Huy trở thành một “địa chỉ đỏ” về giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa tinh thần hiếu học, ý chí vươn lên và trách nhiệm với cộng đồng cho thế hệ trẻ.

Đại diện con cháu dòng họ, ông Phạm Văn Việt bày tỏ niềm xúc động khi Nhà thờ Phạm Huy được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Ông cho rằng đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa, lịch sử của công trình và những cống hiến của cụ Phạm Huy, mà còn là trách nhiệm lớn lao đối với các thế hệ con cháu hôm nay.

Theo ông Phạm Văn Việt, dòng họ sẽ tiếp tục đoàn kết, chung tay bảo tồn nguyên trạng di tích, gìn giữ cẩn trọng các hiện vật và tư liệu quý mà tổ tiên để lại. Đồng thời, dòng họ sẽ phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong việc nghiên cứu, sưu tầm, hệ thống hóa và số hóa các tư liệu liên quan đến thân thế, sự nghiệp của cụ Phạm Huy. Ông nhấn mạnh, Nhà thờ Phạm Huy không chỉ là nơi tưởng nhớ công đức tiền nhân mà còn là không gian giáo dục truyền thống, góp phần truyền lại cho thế hệ mai sau tinh thần hiếu học, ý chí vượt khó và trách nhiệm với quê hương, đất nước.