Tiềm năng lớn từ du lịch xanh, du lịch sinh thái

Theo đánh giá từ Sở VH,TT&DL Nghệ An, Nghệ An hội tụ đầy đủ các yếu tố, có thể sánh như một “Việt Nam thu nhỏ” cho phát triển du lịch. Nghệ An có đồng bằng, trung du, miền núi, biên giới, biển và đảo, có nhiều cảnh quan thiên nhiên hũng vĩ, các hệ sinh thái tự nhiên đa dạng, phong phú.

Nổi bật là hệ sinh thái rừng nguyên sinh ở khu vực phía Tây Nghệ An, hình thành khu dự trữ sinh quyển thế giới lớn nhất Đông Nam Á được UNESCO công nhận năm 2007 với hơn 1.300km2. Cùng với đó là hệ thống hang động phong phú, độc đáo, trong đó nhiều hang đã phát hiện được các di tích khảo cổ về cuộc sống của người Việt cổ cách đây hàng chục vạn năm như: hang Thẩm Ồm, Hang Bua (Quỳ Châu), hang Pòong (Quỳ Hợp). 

Nghệ An đang sở hữu bờ biển dài trên 82km, bãi biển phẳng, cát trắng mịn, nước trong, có độ mặn vừa phải, môi trường trong lành, số lượng giờ nắng nhiều, thích hợp cho sự phát triển loại hình du lịch nghỉ dưỡng, tắm biển, chữa bệnh. Điển hình như biển Cửa Lò, Bãi Lữ, Quỳnh Phương, Quỳnh Nghĩa…

Nghệ An cũng được biết đến là vùng đất địa linh nhân kiệt, có bề dày văn hóa và truyền thống cách mạng với lịch sử danh xưng hơn 990 năm. Có nhiều công trình kiến trúc nghệ thuật, lễ hội truyền thống đặc sắc. Hệ thống di tích lịch sử, văn hóa của tỉnh Nghệ An phong phú về số lượng và thể loại, toàn tỉnh hiện có hơn 2.600 di tích, danh thắng được kiểm kê.

Đặc biệt, Nghệ An từ xưa tới nay có nền văn hóa bản địa phong phú, đặc sắc như âm nhạc dân gian, các phong tục, tập quán, lễ hội, văn hóa ẩm thực… nổi bật là dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh đã được tổ chức UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nghệ An nằm trên tuyến giao thông đường sắt, đường bộ xuyên Việt, có quốc lộ 1A và đường Hồ Chí Minh đi qua, có sân bay quốc tế, cảng biển. Đồng thời là một trong những cửa ngõ quan trọng của tuyến hành lang kinh tế Đông Tây nối liền Myanma - Thái Lan - Lào - Việt Nam với biển Đông qua các cửa khẩu Nậm Cắn, Cầu Treo (Hà Tĩnh) và cửa khẩu Thanh Thủy trong tương lai.

Với những thế mạnh ấy, Nghệ An có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch xanh gắn với những đặc trưng như: du lịch nghỉ dưỡng biển; du lịch văn hóa - lịch sử; du lịch sinh thái với các điểm trong các khu rừng nguyên sinh và khu bảo tồn như vườn quốc gia Pù Mát, khu dự trữ sinh quyển thế giới miền Tây Nghệ An; du lịch mạo hiểm với các tour du lịch leo núi, vượt sông núi tại du thuyền trên sông Giăng; thác Khe Kèm – bảo tàng thiên nhiên - văn hóa mở, chinh phục đỉnh Pù Xai Lai Leng (2.720m)…

Du lịch xanh không thể phát triển tự phát, vì điều đó dễ dẫn đến mâu thuẫn giữa khai thác và bảo tồn, gây quá tải môi trường hoặc đánh mất bản sắc địa phương. Cần xây dựng hạ tầng lưu trú xanh như: homestay, farmstay, eco-lodge sử dụng vật liệu tự nhiên, tiết kiệm năng lượng.

Xây dựng hệ thống thông tin – chỉ dẫn thân thiện với môi trường, song ngữ… Nâng cao nhận thức cộng đồng, tập huấn cho dân địa phương về làm du lịch bền vững. Chuyển đổi mô hình sinh kế, nông dân trở thành hướng dẫn viên, cung cấp dịch vụ nông nghiệp trải nghiệm. Về lộ trình dự kiến, từ giai đoạn 2025 - 2027 sẽ thực hiện khảo sát, thống kê tài nguyên du lịch Nghệ An, trên cơ sở thống kê tài nguyên du lịch để phân loại tài nguyên và đề xuất khai thác, phát triển tài nguyên phù hợp...

Phát triển nhưng không đánh đổi

Phòng Quản lý và Phát triển tài nguyên dy lịch Nghệ An cho rằng, lĩnh vực này thời gian qua ngành và tỉnh hết sức quan tâm, nhằm khai thác tối đa lợi thế sẵn có. Việc phát triển dẫu không hạn chế nhưng được chú trọng là phát triển trong giới hạn chịu tải của tài nguyên và môi trường. Vì vậy, pháp luật phải đi trước một bước để xác định rõ khu vực nào được khai thác, khai thác ở mức độ nào, loại hình đầu tư nào phù hợp và những khu vực nào cần ưu tiên bảo tồn.

Về mặt pháp lý, đây không phải là câu chuyện của riêng pháp luật về du lịch mà là sự phối hợp của pháp luật về du lịch, bảo vệ môi trường, đất đai, lâm nghiệp, tài nguyên nước, xây dựng, bảo tồn đa dạng sinh học.... Luật Du lịch xác định nguyên tắc phát triển du lịch phải bền vững, hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên du lịch.

Trong thực tế quản lý, cần chú trọng các hàng rào pháp lý: Thứ nhất là hàng rào từ quy hoạch và từ khâu chấp thuận đầu tư. Không thể thấy một nơi có cảnh quan đẹp, có khả năng thu hút khách là mặc nhiên cho phép xây dựng cơ sở lưu trú, nhà hàng, khu vui chơi. Đối với những khu vực nhạy cảm về sinh thái, đặc biệt là rừng đặc dụng, khu bảo tồn, vùng có giá trị đa dạng sinh học cao, phải xem xét rất kỹ sự phù hợp về quy hoạch, đất đai, lâm nghiệp và môi trường trước khi khai thác du lịch.

Ví dụ, Vườn quốc gia Pù Mát là tài nguyên đặc biệt quý giá của Nghệ An, nằm trong Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An. Định hướng ở đây không thể là phát triển du lịch đại trà, xây dựng dày đặc, mà phải ưu tiên du lịch sinh thái, trải nghiệm, giáo dục môi trường, khai thác có kiểm soát và gắn với sinh kế cộng đồng.

Thứ hai là hàng rào về đánh giá tác động môi trường và các điều kiện chuyên ngành trước khi dự án đi vào hoạt động. Đối với dự án có nguy cơ tác động đến môi trường, pháp luật môi trường đặt ra yêu cầu đánh giá, thẩm định và kiểm soát các tác động trước khi triển khai.

Quan điểm của ngành du lịch là không để xảy ra tình trạng có sản phẩm du lịch rồi mới quay lại hoàn thiện các điều kiện pháp lý về môi trường, đất đai, xây dựng hoặc an toàn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các mô hình khu, điểm du lịch sinh thái tự phát. Nếu chưa bảo đảm đầy đủ điều kiện pháp lý mà đã đưa vào khai thác thì không chỉ là vấn đề thủ tục, mà còn có thể tạo ra những tác động lâu dài đến cảnh quan, nguồn nước, đất, rừng và hệ sinh thái.

Thứ ba là kiểm soát quá trình vận hành chứ không chỉ kiểm soát lúc cấp phép. Một dự án ban đầu có thể đáp ứng yêu cầu nhưng trong quá trình hoạt động, nếu lượng khách tăng quá nhanh, chất thải không được xử lý, xây dựng thêm công trình hoặc khai thác quá mức tài nguyên thì vẫn có thể gây tổn hại môi trường.

Vì vậy cần tăng cường kiểm tra, giám sát, đặc biệt tại các điểm có lượng khách lớn vào mùa cao điểm; yêu cầu cơ sở kinh doanh thực hiện thu gom, xử lý chất thải, bảo vệ cảnh quan và khắc phục tác động tiêu cực do hoạt động du lịch gây ra.

Thứ tư là phải biến tuân thủ pháp luật thành lợi ích của doanh nghiệp và cộng đồng. Cần có cơ chế để những doanh nghiệp, điểm đến thực hiện tốt được ưu tiên trong quảng bá, xúc tiến, kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và tiếp cận các chính sách hỗ trợ phù hợp.

Khi người dân thấy rằng bảo vệ rừng, bảo vệ cảnh quan, giữ gìn môi trường và làm du lịch có trách nhiệm tạo ra thu nhập lâu dài, họ sẽ trở thành chủ thể bảo vệ tài nguyên chứ không chỉ là đối tượng được tuyên truyền.

Một ví dụ tích cực là điểm tham quan, trải nghiệm du lịch nông nghiệp Dược liệu Pù Mát được Nghệ An công nhận năm 2025. Mô hình này kết hợp khai thác giá trị dược liệu, trải nghiệm du lịch và bảo tồn sinh thái, qua đó cho thấy hướng đi phù hợp không phải là khai thác thiên nhiên bằng mọi giá mà là tạo ra giá trị kinh tế ngay trên cơ sở bảo tồn tài nguyên.

Đối với Nghệ An, ngành xác định phát triển du lịch xanh phải bắt đầu từ những việc rất cụ thể: Không đánh đổi rừng và hệ sinh thái lấy tăng trưởng du lịch ngắn hạn; không để các điểm du lịch tự phát phá vỡ cảnh quan; kiểm soát chất thải, nước thải; bảo đảm sức chứa và an toàn của điểm đến; khuyến khích vật liệu, năng lượng và sản phẩm thân thiện môi trường; đồng thời phát huy vai trò của cộng đồng địa phương.