Chuyển đổi số từng được nhắc đến như một cuộc cách mạng về phương thức vận hành. Những thủ tục được đưa lên môi trường trực tuyến, dữ liệu được kết nối, các dịch vụ công được cung cấp nhanh hơn và nền kinh tế vận hành ngày càng dựa nhiều vào công nghệ. Nhưng khi AI xuất hiện ở quy mô ngày càng lớn, câu chuyện đã thay đổi.

Đằng sau một mô hình AI không chỉ là những dòng mã hay một sản phẩm phần mềm. Đó còn là dữ liệu, chip bán dẫn, trung tâm dữ liệu, năng lực tính toán, điện toán đám mây và hàng loạt nền tảng công nghệ được cung cấp bởi một số ít doanh nghiệp lớn trên thế giới.

Điều này mang lại cơ hội chưa từng có cho các quốc gia muốn đi nhanh trong quá trình chuyển đổi số. Không cần tự xây dựng mọi thứ từ đầu, một chính phủ có thể tiếp cận năng lực tính toán, mô hình AI hay dịch vụ cloud hiện đại chỉ bằng việc thuê hoặc mua dịch vụ.

Song chính sự thuận tiện ấy cũng tạo ra một nghịch lý: càng phụ thuộc vào một hệ sinh thái công nghệ, khả năng tự quyết có thể càng bị thu hẹp.

Một cuộc khảo sát do Capgemini công bố và được Reuters dẫn lại ngày 8/9 cho thấy các chính phủ và doanh nghiệp lớn đang ngày càng quan tâm đến mức độ phụ thuộc vào những hạ tầng kỹ thuật số thiết yếu. Những căng thẳng địa chính trị, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ và nguy cơ tấn công mạng đã khiến những vấn đề vốn được xem là kỹ thuật trở thành vấn đề mang tính chiến lược.

Với khoảng 1.300 tổ chức lớn tại 11 quốc gia được khảo sát, hạ tầng kỹ thuật số ngày càng được đặt ngang hàng với năng lượng hay chuỗi cung ứng vật chất về mức độ quan trọng. Điều đáng chú ý là khả năng thay thế nhà cung cấp công nghệ đang trở thành một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ chống chịu của một tổ chức.

Một quốc gia có thể sử dụng dịch vụ cloud của doanh nghiệp nước ngoài mà không nhất thiết đánh mất chủ quyền số. Vấn đề nằm ở chỗ quốc gia đó có còn khả năng lựa chọn hay không.

Nếu dữ liệu quan trọng, phần mềm, hệ thống vận hành và toàn bộ quy trình quản lý đều bị “khóa” vào một nhà cung cấp, việc chuyển đổi sang một hệ thống khác có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Khi ấy, sự phụ thuộc công nghệ không còn đơn thuần là bài toán thương mại. Nó có thể trở thành một điểm yếu chiến lược.

Theo khảo sát được Reuters dẫn lại, gần một nửa số tổ chức cho rằng việc thay thế một nhà cung cấp công nghệ quan trọng có thể mất từ 3 tháng đến một năm; hơn một phần ba nhận định quá trình này có thể kéo dài trên một năm.

AI khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn bởi chuỗi công nghệ phía sau nó ngày càng tập trung.

Một hệ thống AI hiện đại có thể đồng thời phụ thuộc vào mô hình, chip, trung tâm dữ liệu, nền tảng cloud, dữ liệu và các giao diện lập trình. Trong khi đó, một số ít quốc gia và doanh nghiệp đang nắm giữ phần lớn những công nghệ tiên tiến nhất trong chuỗi giá trị này.

Ngân hàng Thế giới từng chỉ ra sự tập trung đáng kể của chuỗi giá trị AI vào một số quốc gia và doanh nghiệp. Điều đó giúp các nước đang phát triển nhanh chóng tiếp cận công nghệ mà không phải bỏ ra nguồn lực khổng lồ để xây dựng toàn bộ hệ thống. Nhưng mặt trái là nguy cơ hình thành những dạng phụ thuộc mới.

Bởi vậy, câu hỏi đặt ra không còn đơn giản là có nên sử dụng AI nước ngoài hay không.

Điều quan trọng hơn là dữ liệu nằm ở đâu, ai kiểm soát dữ liệu, hệ thống được vận hành trên hạ tầng nào, một quốc gia có thể kiểm tra và điều chỉnh đến đâu, và quan trọng nhất là nếu nhà cung cấp thay đổi chính sách hoặc dịch vụ bị gián đoạn, liệu có phương án thay thế hay không. Đó chính là phần cốt lõi của khái niệm “chủ quyền số”

Chủ quyền số không có nghĩa là mỗi quốc gia phải tự sản xuất chip, tự xây dựng mô hình AI, tự sở hữu trung tâm dữ liệu và phát triển toàn bộ hệ điều hành, phần mềm. Với phần lớn các quốc gia, đây là mục tiêu không thực tế.

Có thể sử dụng công nghệ của các tập đoàn toàn cầu, nhưng không để toàn bộ hệ thống thiết yếu phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Có thể thuê cloud nước ngoài, nhưng phải bảo đảm khả năng kiểm soát dữ liệu và chuyển đổi khi cần thiết. Có thể sử dụng các mô hình AI tiên tiến, nhưng đồng thời phải xây dựng năng lực dữ liệu, nhân lực và tính toán trong nước.

Nói cách khác, tự chủ số không phải là đóng cửa với thế giới mà là mở cửa nhưng không đánh mất quyền tự quyết.

Xu hướng này đang bắt đầu xuất hiện ở nhiều nơi. Ngày 25/8, UNDP công bố hợp tác với DFINITY Foundation để nghiên cứu việc sử dụng hạ tầng cloud có tính chủ quyền và AI phi tập trung cho các mục đích công. Mục tiêu của chương trình không phải loại bỏ hoàn toàn các công nghệ quốc tế, mà hướng tới những môi trường số có khả năng tương tác, an toàn và chịu sự quản trị phù hợp với ưu tiên của từng quốc gia.

Các mô hình AI mở cũng đang nhận được sự quan tâm bởi khả năng cho phép người sử dụng kiểm tra, điều chỉnh và triển khai theo nhu cầu riêng. Tuy nhiên, AI độc quyền vẫn có những ưu thế về quy mô, dữ liệu và năng lực tính toán mà nhiều quốc gia chưa thể tự xây dựng.

Do đó, lựa chọn khôn ngoan không phải là “tự làm tất cả”, mà là xác định đâu là những năng lực bắt buộc phải làm chủ và đâu là những lĩnh vực có thể hợp tác, thuê ngoài.

Đây cũng là vấn đề Việt Nam cần tính đến khi chuyển đổi số bước sang một giai đoạn mới.

Khi ngày càng nhiều hoạt động quản lý nhà nước, dịch vụ công và hoạt động kinh tế dựa trên dữ liệu, việc bảo vệ dữ liệu không còn là câu chuyện duy nhất. Khả năng vận hành liên tục của các hệ thống quan trọng, tính tương thích giữa các nền tảng, khả năng chuyển đổi nhà cung cấp và năng lực kiểm soát những công nghệ cốt lõi cũng cần được đặt lên bàn cân.

Đặc biệt, với AI, Việt Nam cần nhìn xa hơn việc trở thành một thị trường tiêu thụ công nghệ.

Dữ liệu tiếng Việt, nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực tính toán, các mô hình phù hợp với đặc thù Việt Nam và khả năng kiểm tra, đánh giá, điều chỉnh công nghệ sẽ là những yếu tố quyết định mức độ tự chủ trong tương lai.

Việt Nam không nhất thiết phải tự xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị AI. Điều cần thiết hơn là tránh để việc tiếp nhận công nghệ biến thành sự phụ thuộc tuyệt đối vào một hệ sinh thái.

Có thể hợp tác với các tập đoàn công nghệ lớn. Có thể sử dụng những mô hình AI tiên tiến nhất của thế giới. Nhưng song song với đó phải xây dựng được những năng lực nội tại đủ mạnh để đánh giá, kiểm soát, tích hợp và khi cần thiết có thể chuyển đổi. Đó là sự khác biệt giữa số hóa và tự chủ số.

Trong giai đoạn đầu của chuyển đổi số, câu hỏi quan trọng nhất là công nghệ có giúp chúng ta làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn hay không. Nhưng trong kỷ nguyên AI, câu hỏi sẽ lớn hơn nhiều: nếu công nghệ trở thành một phần của hạ tầng quốc gia, chúng ta có còn khả năng quyết định cách công nghệ được sử dụng, dữ liệu được quản lý và hệ thống được vận hành hay không? Một quốc gia số mạnh không nhất thiết là quốc gia tự sản xuất mọi công nghệ.

Đó phải là quốc gia có đủ năng lực để lựa chọn công nghệ, làm chủ dữ liệu, duy trì phương án thay thế và không để những hạ tầng số thiết yếu của mình trở thành điểm phụ thuộc không thể tháo gỡ.

Khi AI đang nhanh chóng trở thành một lớp hạ tầng mới của nền kinh tế và quản trị, chủ quyền số vì thế không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghệ. Đó là một phần của năng lực tự chủ quốc gia trong thế kỷ XXI.