Từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển

Ngày 30/4/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 66-NQ/TW (Nghị quyết 66) về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, xác định đây là một “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế.

Điểm cốt lõi của Nghị quyết này không chỉ là sửa đổi hay ban hành thêm luật, mà là đổi mới tư duy về vai trò của pháp luật: Từ công cụ quản lý, kiểm soát sang nền tảng kiến tạo, khơi thông và bảo vệ các nguồn lực phát triển.

 Trong bối cảnh công nghệ, mô hình kinh doanh và quan hệ xã hội thay đổi nhanh, pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang cho cái mới phát triển, đồng thời kiểm soát rủi ro và bảo vệ lợi ích công cộng.

Vì vậy, một quy định tốt phải vừa rõ ràng, ổn định, khả thi, vừa có khả năng giải phóng nguồn lực, khuyến khích đầu tư, đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Pháp luật cần được nhìn nhận như “hạ tầng mềm” của nền kinh tế, tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, năng lực cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng.

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi và được tổ chức thực hiện nghiêm minh.

 Các mốc quan trọng gồm: Năm 2025 cơ bản tháo gỡ các “điểm nghẽn” pháp lý; năm 2027 hoàn thiện cơ sở pháp lý cho mô hình chính quyền 3 cấp; năm 2028 hoàn thiện pháp luật về đầu tư, kinh doanh, hướng tới đưa môi trường đầu tư Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN.

Tầm nhìn đến năm 2045 là hình thành hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế, cùng nền quản trị quốc gia hiện đại, góp phần đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Quản trị toàn bộ vòng đời chính sách

Một trong những thay đổi quan trọng của Nghị quyết 66 là đặt xây dựng và thi hành pháp luật trong cùng một chu trình.

Một chính sách dù được xây dựng tốt nhưng không được thực thi hiệu quả thì vẫn chưa tạo ra giá trị. Ngược lại, một đạo luật được ban hành đúng quy trình nhưng thiếu nguồn lực, thiếu hướng dẫn, thiếu cơ chế phối hợp hoặc không phù hợp với thực tiễn thì khoảng cách giữa pháp luật và cuộc sống vẫn tồn tại.

Cần nhìn nhận chính sách như một vòng đời liên tục, thay vì coi việc ban hành văn bản là điểm kết thúc. Quy trình phải bắt đầu từ nhận diện đúng vấn đề thực tiễn, xây dựng chính sách trên cơ sở dữ liệu và đánh giá tác động, sau đó ban hành pháp luật phù hợp.

 Quan trọng hơn, pháp luật phải được tổ chức thực hiện, giám sát và đo lường bằng những kết quả cụ thể đối với người dân, doanh nghiệp và xã hội. Những phản hồi từ thực tiễn cần trở thành căn cứ để điều chỉnh, sửa đổi và hoàn thiện chính sách.

Cách tiếp cận này giúp thu hẹp khoảng cách giữa “pháp luật trên giấy” và “pháp luật trong cuộc sống”, đồng thời chuyển từ tư duy quản lý tĩnh sang quản trị năng động, có khả năng thích ứng làm nền tảng để xây dựng chính sách dựa trên dữ liệu, bằng chứng và hiệu quả thực chất. Đây là tư duy quản trị chính sách hiện đại, trong đó pháp luật không phải một sản phẩm “làm xong là kết thúc”, mà phải có khả năng tiếp nhận phản hồi và tự điều chỉnh trước những thay đổi của thực tiễn.

Dữ liệu vì thế ngày càng có ý nghĩa trong xây dựng pháp luật. Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, báo cáo thủ công hay cảm nhận, cơ quan hoạch định chính sách có thể từng bước sử dụng dữ liệu để đánh giá tác động của một quy định đối với doanh nghiệp, người dân và cơ quan nhà nước; xác định thủ tục nào gây tốn kém nhất; lĩnh vực nào phát sinh nhiều tranh chấp; hoặc mô hình thực hiện nào đang đem lại hiệu quả cao hơn.

Từ đó, xây dựng pháp luật có thể chuyển dần từ “quản trị dựa trên kinh nghiệm” sang “quản trị dựa trên dữ liệu và bằng chứng”.

Rõ ràng, ổn định, khả thi và dễ tiếp cận

Một nền pháp luật hiện đại không thể chỉ nhiều về số lượng mà phải mạnh về chất lượng.

Một trong những yêu cầu đặt ra là khắc phục tình trạng quy định chung chung, thiếu cụ thể, dẫn đến việc phải chờ nhiều văn bản hướng dẫn hoặc phát sinh cách hiểu khác nhau trong quá trình thực hiện.

Đối với doanh nghiệp và người dân, điều quan trọng không chỉ là biết pháp luật cho phép hay cấm điều gì, mà còn phải biết được làm gì, làm như thế nào, trong thời gian bao lâu và trách nhiệm thuộc về ai.

Bởi vậy, pháp luật cần đồng thời đạt bốn yêu cầu: Rõ, ổn định, khả thi và dễ tiếp cận.

Rõ để hạn chế cách hiểu khác nhau. Ổn định để doanh nghiệp có thể lập kế hoạch dài hạn. Khả thi để không tạo khoảng cách quá lớn giữa quy định và thực tiễn. Dễ tiếp cận để người dân, doanh nghiệp có thể chủ động tìm hiểu và tuân thủ.

Đây cũng là nền tảng để nâng cao niềm tin của thị trường.

Một doanh nghiệp quyết định đầu tư dài hạn không chỉ quan tâm đến mức thuế hay ưu đãi, mà còn quan tâm quyền tài sản có được bảo vệ không, hợp đồng có được tôn trọng không, thủ tục có minh bạch không và chính sách có khả năng thay đổi đột ngột hay không.

Một môi trường pháp lý có tính dự báo cao sẽ làm giảm “phí rủi ro thể chế”, từ đó khuyến khích đầu tư, đổi mới sáng tạo và mở rộng sản xuất.

Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm

Nghị quyết 66 cũng có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh tinh gọn tổ chức bộ máy, phân cấp và phân quyền.

Phân quyền không đơn giản là chuyển một thẩm quyền từ cấp trên xuống cấp dưới. Quyền lực phải đi cùng trách nhiệm, nguồn lực, tiêu chuẩn và cơ chế kiểm soát.

Một hệ thống phân cấp hiệu quả phải trả lời được sáu câu hỏi: Ai quyết định? Ai thực hiện? Ai chịu trách nhiệm? Nguồn lực ở đâu? Giới hạn quyền lực là gì? Cơ chế kiểm tra, giám sát ra sao?

Nếu chỉ chuyển quyền mà không chuyển trách nhiệm và nguồn lực, phân cấp có thể tạo thêm rủi ro. Nhưng nếu quyền hạn, trách nhiệm và nguồn lực được thiết kế đồng bộ, địa phương sẽ có điều kiện chủ động giải quyết vấn đề của mình, giảm cơ chế “xin - cho” và chuyển sang quản trị theo mục tiêu, kết quả.

Nghị quyết 66 cũng nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm và lợi ích cục bộ. Phân quyền mạnh hơn không có nghĩa là kiểm soát ít hơn; trái lại, càng trao quyền thì càng phải minh bạch hóa trách nhiệm và tăng cường kiểm soát.

Đây là điểm cân bằng quan trọng giữa tự chủ - trách nhiệm - minh bạch - kiểm soát.

Từ kiến tạo thể chế đến kiến tạo năng lực thực thi

Nghị quyết 66 đặt nền móng cho một tư duy pháp luật mới, thì thách thức lớn hơn nằm ở câu hỏi: Làm thế nào để tư duy đó thực sự đi vào đời sống?

Bởi cuối cùng, giá trị của một nghị quyết không nằm ở số lượng văn bản được ban hành, mà ở việc những văn bản đó có tạo ra thay đổi thực chất hay không.

Chính phủ đã nhanh chóng cụ thể hóa Nghị quyết 66 bằng Nghị quyết số 140/NQ-CP ngày 17/5/2025, ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 66, xác định các nhiệm vụ cụ thể cho các bộ, ngành, địa phương.

 Chương trình tiếp tục đặt mục tiêu năm 2025 cơ bản tháo gỡ các “điểm nghẽn” do quy định pháp luật, năm 2027 bảo đảm cơ sở pháp lý cho mô hình chính quyền 3 cấp và năm 2028 hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư, kinh doanh.

Quốc hội cũng ban hành Nghị quyết 197/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, bao gồm các cơ chế về tài chính, nhân lực, công nghệ số và chuyển đổi số nhằm hỗ trợ trực tiếp cho công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

Những bước đi này cho thấy Nghị quyết 66 đang được đặt trong một chuỗi hành động liên hoàn: định hướng chiến lược - chương trình hành động - cơ chế chính sách - tổ chức thực hiện - kiểm tra, đánh giá.

Chuyển đổi số để thay đổi cách làm luật

Một nền pháp luật hiện đại không thể đứng ngoài quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Công nghệ có thể giúp xây dựng kho dữ liệu pháp luật thống nhất, kết nối các cơ sở dữ liệu, theo dõi tiến độ xây dựng văn bản, phát hiện quy định chồng chéo và hỗ trợ đánh giá tác động chính sách.

Xa hơn, các công cụ phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ cơ quan quản lý tìm kiếm, đối chiếu và phân tích khối lượng lớn văn bản; phát hiện những điểm bất nhất; theo dõi phản hồi của người dân và doanh nghiệp; hỗ trợ đánh giá tác động của chính sách.

Điều đó mở ra khả năng hình thành một phương thức “làm luật dựa trên dữ liệu”.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế trách nhiệm chính trị, pháp lý và chuyên môn của con người. Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trong một hệ thống dữ liệu chuẩn hóa, quy trình rõ ràng, trách nhiệm minh bạch và cơ chế kiểm soát phù hợp.

Đây chính là điểm giao thoa quan trọng giữa Nghị quyết 66 và Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Nếu Nghị quyết 57 tạo động lực về công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo, thì Nghị quyết 66 tạo hành lang thể chế để những nguồn lực đó được khai thác và chuyển hóa thành giá trị phát triển.

Cải cách pháp luật phải hướng đến doanh nghiệp và người dân

Một cuộc cải cách thể chế chỉ thực sự thành công khi người dân và doanh nghiệp cảm nhận được sự thay đổi.

Thước đo không nên chỉ là có bao nhiêu văn bản được sửa đổi, bao nhiêu cuộc họp được tổ chức hay bao nhiêu nhiệm vụ được hoàn thành trên giấy.

Cải cách pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra thay đổi thực chất trong đời sống. Vì vậy, cần lấy kết quả làm thước đo thay vì chỉ đánh giá qua số lượng văn bản hay nhiệm vụ hoàn thành.

 Những câu hỏi cốt lõi là: doanh nghiệp có giảm thời gian, chi phí tuân thủ; người dân có dễ tiếp cận pháp luật; thủ tục hành chính có được đơn giản hóa, giảm chồng chéo; quyền và lợi ích hợp pháp có được bảo vệ tốt hơn; nguồn lực xã hội có được giải phóng; và chính sách có đủ linh hoạt để phản ứng nhanh trước biến động thực tiễn hay không. Đó cũng chính là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá hiệu quả của cải cách thể chế. Nếu câu trả lời là có, cải cách pháp luật mới thực sự tạo ra giá trị. Đây cũng là lý do Nghị quyết 66 có mối liên hệ hữu cơ với các chủ trương lớn về phát triển kinh tế tư nhân, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Một doanh nghiệp muốn đầu tư công nghệ mới cần không gian pháp lý. Một nhà khoa học muốn thương mại hóa kết quả nghiên cứu cần quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế thị trường phù hợp. Một địa phương muốn chủ động phát triển cần được phân quyền cùng với trách nhiệm và nguồn lực.

Thể chế vì vậy chính là nơi các động lực phát triển gặp nhau.

Từ góc độ tổ chức thực hiện, một vấn đề đáng chú ý là không phải lúc nào điểm nghẽn cũng nằm ở việc “thiếu quy định”. Nhiều khi vấn đề nằm ở sự phân mảnh giữa các chủ thể, dữ liệu, nguồn lực, quy trình và mục tiêu.

Nghị quyết 66 và cuộc cải cách về phương thức phát triển

Nhìn tổng thể, Nghị quyết 66 có thể được xem là một cuộc cải cách về phương thức tạo lập và vận hành thể chế, chứ không chỉ là một chương trình sửa đổi pháp luật.

Nghị quyết 66 đặt ra một chuỗi chuyển đổi căn bản trong tư duy và phương thức quản trị quốc gia. Pháp luật chuyển từ công cụ quản lý sang nền tảng kiến tạo phát triển, từ xử lý từng vấn đề sang chủ động tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế.

Công tác xây dựng pháp luật không dừng ở ban hành văn bản mà được quản trị xuyên suốt vòng đời chính sách, từ hoạch định, đánh giá tác động đến tổ chức thực hiện, giám sát và hoàn thiện.

Pháp luật cũng chuyển từ thiên về kiểm soát sang thúc đẩy sáng tạo, huy động nguồn lực và tạo môi trường phát triển. Phân cấp, phân quyền gắn chặt với trách nhiệm, nguồn lực và kết quả.

Đồng thời, quản trị từng bước chuyển từ dựa nhiều vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu, bằng chứng và đo lường thực chất. Cốt lõi là chuyển từ “làm luật” sang “làm luật tốt, tổ chức thi hành tốt”, lấy hiệu quả thực tế và khả năng tạo giá trị cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế làm thước đo.

Nếu Nghị quyết 57 tạo động lực từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết 68 tạo động lực từ khu vực kinh tế tư nhân, thì Nghị quyết 66 có thể được nhìn nhận như nền tảng thể chế để các động lực đó được giải phóng và chuyển hóa thành tăng trưởng.

Đó cũng là lý do cải cách pháp luật không thể được xem chỉ là nhiệm vụ của ngành tư pháp. Đây là công việc liên quan trực tiếp đến chất lượng quản trị quốc gia, môi trường đầu tư, năng suất lao động, đổi mới sáng tạo, sức cạnh tranh và niềm tin của thị trường.

Cuối cùng, mục tiêu không phải là có thêm thật nhiều luật, mà là có một hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, ổn định, minh bạch, khả thi và được thực thi nghiêm minh.

Một nền pháp luật như vậy phải đủ linh hoạt để đón nhận cái mới, đủ ổn định để tạo niềm tin cho đầu tư dài hạn và đủ mạnh để bảo vệ kỷ cương, quyền lợi hợp pháp và lợi ích công cộng.

Đó chính là “hạ tầng thể chế” cần thiết cho phương thức phát triển mới của Việt Nam.

Nghị quyết 66 đặt ra một yêu cầu lớn: Biến pháp luật từ nơi các nguồn lực phải “xin đường đi” thành con đường mở rộng không gian phát triển. Khi thể chế được thiết kế tốt, quyền lực được kiểm soát, trách nhiệm được xác định rõ, dữ liệu được sử dụng để ra quyết định và pháp luật được thực thi nhất quán, Nhà nước có thể chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo; doanh nghiệp có thêm niềm tin để đầu tư; người dân có thêm cơ hội phát triển; khoa học và công nghệ có thêm không gian đổi mới.

Nếu được triển khai đồng bộ, Nghị quyết 66 không chỉ giúp tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt mà còn có thể tạo dựng một hệ thống thể chế mới - linh hoạt để đổi mới, ổn định để đầu tư, minh bạch để kiểm soát và đủ năng lực để kiến tạo phát triển. Đó là một trong những điều kiện nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2045 trở thành nước phát triển, có thu nhập cao, đồng thời xây dựng một nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và thượng tôn Hiến pháp, pháp luật.