Mỗi giai đoạn phát triển của đất nước đều gắn với những bước chuyển về tư duy lãnh đạo. Trong bài phát biểu tại Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu rõ định hướng chiến lược: “Tập trung phát triển lực lượng sản xuất mới gắn với hoàn thiện quan hệ sản xuất”. 

Từ tư duy phát triển mới đến mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Sau gần bốn thập niên đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng về tăng trưởng kinh tế, hội nhập quốc tế và thu hút đầu tư nước ngoài. Từ một nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, Việt Nam đã từng bước trở thành một trung tâm sản xuất và xuất khẩu quan trọng trong khu vực, tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, bối cảnh phát triển của đất nước đã có nhiều thay đổi. Những lợi thế từng tạo nên sức hấp dẫn của Việt Nam như lao động dồi dào, chi phí sản xuất thấp hay ưu đãi đầu tư không còn là yếu tố quyết định trong cuộc cạnh tranh toàn cầu. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao chất lượng phát triển. Trong bối cảnh đó, điều Việt Nam cần không chỉ là nhiều vốn đầu tư hơn, mà là những nguồn lực có khả năng tạo ra năng suất mới, công nghệ mới, tri thức mới và năng lực cạnh tranh mới.

Đây cũng là tư tưởng xuyên suốt được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh trong nhiều phát biểu chỉ đạo về phát triển đất nước giai đoạn mới. Tại Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ yêu cầu: "Tập trung phát triển lực lượng sản xuất mới (kết hợp giữa nguồn nhân lực chất lượng cao với tư liệu sản xuất mới, hạ tầng chiến lược về giao thông, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh) gắn với hoàn thiện quan hệ sản xuất."

Đây không chỉ là một định hướng phát triển kinh tế, mà còn phản ánh tư duy lãnh đạo có tính hệ thống về con đường phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới. Nếu như trước đây, động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ khai thác tài nguyên, vốn đầu tư và lao động giá rẻ thì nay động lực phát triển phải được chuyển sang khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống thể chế, chính sách và môi trường kinh doanh phù hợp, đủ khả năng giải phóng và phân bổ hiệu quả mọi nguồn lực xã hội. Có thể thấy, tư duy "phát triển lực lượng sản xuất mới gắn với hoàn thiện quan hệ sản xuất" đã được cụ thể hóa bằng hàng loạt quyết sách lớn của Đảng, trong đó nổi bật là ba chuỗi nghị quyết quan trọng được Bộ Chính trị ban hành liên tiếp trong giai đoạn 2025-2026 cho thấy một cách tiếp cận hoàn toàn mới.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 đã xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân, đồng thời tạo bước đột phá về tư duy quản trị khi nhấn mạnh việc bảo đảm quyền tự do kinh doanh, cải thiện môi trường đầu tư và kiên quyết không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự. Đây được xem là bước giải phóng mạnh mẽ nguồn lực trong nước. Tiếp đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 tái khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, tập trung vào những lĩnh vực then chốt như hạ tầng chiến lược, năng lượng, quốc phòng, an ninh và các cân đối lớn của nền kinh tế. Mục tiêu không phải mở rộng sự hiện diện của Nhà nước trong mọi lĩnh vực, mà nâng cao năng lực kiến tạo, điều tiết và bảo đảm ổn định vĩ mô. Trên nền tảng đó, Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 đã hoàn thiện trụ cột thứ ba của nền kinh tế: khu vực FDI. Điều đáng chú ý là Nghị quyết không còn xem FDI đơn thuần là nguồn bổ sung vốn đầu tư, mà xác định đây là nguồn lực để nâng cao trình độ công nghệ, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia. Ở tầm chiến lược, ba Nghị quyết đã hình thành mô hình phát triển kinh tế với ba trụ cột có chức năng bổ trợ lẫn nhau: Kinh tế tư nhân tạo động lực tăng trưởng và đổi mới sáng tạo - Kinh tế nhà nước bảo đảm nền tảng, dẫn dắt và ổn định vĩ mô - Khu vực FDI bổ sung công nghệ, tri thức quản trị và kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là lần đầu tiên ba khu vực kinh tế được định vị trong một cấu trúc phát triển thống nhất, thay vì phát triển theo những mục tiêu riêng biệt. Có thể thấy ba nghị quyết như ba trụ cột của một mô hình phát triển thống nhất: kinh tế tư nhân phát huy nội lực; kinh tế nhà nước kiến tạo nền tảng; khu vực FDI bổ sung công nghệ, tri thức quản trị và kết nối quốc tế. Sự kết hợp này không chỉ tạo ra sự cân bằng giữa các thành phần kinh tế mà còn thể hiện rõ tư duy kết hợp giữa nội lực và ngoại lực, giữa sức mạnh của doanh nghiệp Việt Nam với các nguồn lực quốc tế, nhằm xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ nhưng chủ động hội nhập sâu rộng.

Nghị quyết 10-NQ/TW: Từ thu hút vốn sang lựa chọn đối tác chiến lược

Sau gần 40 năm mở cửa, khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài đã trở thành một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế. Khu vực này đóng góp tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu, tạo việc làm cho hàng triệu lao động, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đưa Việt Nam trở thành điểm đến quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Song, cùng với những kết quả tích cực, mô hình thu hút FDI truyền thống cũng bộc lộ không ít hạn chế.

Ở nhiều ngành, tỷ lệ nội địa hóa vẫn còn thấp; hoạt động nghiên cứu - phát triển chưa tương xứng với quy mô đầu tư; khả năng chuyển giao công nghệ còn hạn chế; sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước chưa tạo được hiệu ứng lan tỏa như kỳ vọng. Không ít địa phương vẫn cạnh tranh thu hút đầu tư bằng ưu đãi về đất đai, thuế và chi phí lao động thay vì bằng chất lượng môi trường đầu tư hay năng lực đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, nơi công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Bối cảnh đó đòi hỏi Việt Nam phải thay đổi cách tiếp cận đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài. Nghị quyết số 10-NQ/TW vì vậy không chỉ điều chỉnh chính sách thu hút FDI, mà đánh dấu bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển: từ mục tiêu thu hút nhiều vốn sang mục tiêu lựa chọn đúng đối tác; từ cạnh tranh bằng ưu đãi sang cạnh tranh bằng chất lượng thể chế; từ thu hút dự án sang kiến tạo hệ sinh thái đầu tư chiến lược. Điểm đột phá lớn nhất của Nghị quyết số 10-NQ/TW không nằm ở việc bổ sung thêm các chính sách ưu đãi đầu tư, mà ở sự thay đổi căn bản về triết lý phát triển khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Trong nhiều năm, thành công của thu hút FDI thường được đo bằng số lượng dự án, tổng vốn đăng ký hay quy mô nhà máy. Cách tiếp cận đó đã góp phần quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng sản xuất và giải quyết việc làm trong giai đoạn đầu của tiến trình đổi mới. Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, những thước đo truyền thống không còn phản ánh đầy đủ chất lượng và hiệu quả của dòng vốn đầu tư nước ngoài. Chính vì vậy, Nghị quyết số 10-NQ/TW xác lập một tư duy mới: không thu hút FDI bằng mọi giá, mà chủ động lựa chọn những nhà đầu tư chiến lược có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lâu dài cho nền kinh tế Việt Nam. Theo đó, hiệu quả của một dự án FDI sẽ không còn được đánh giá chủ yếu bằng quy mô vốn đầu tư hay số lượng lao động sử dụng, mà bằng những tiêu chí có tính nền tảng như: trình độ công nghệ, năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), mức độ chuyển giao công nghệ, khả năng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tỷ lệ nội địa hóa và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Sự thay đổi này phản ánh bước chuyển từ tư duy "thu hút nhà đầu tư" sang "lựa chọn đối tác phát triển", từ cạnh tranh bằng ưu đãi sang cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, môi trường đầu tư và năng lực đổi mới sáng tạo của quốc gia.

Đây cũng là sự cụ thể hóa trực tiếp quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về phát triển lực lượng sản xuất mới. Bởi trong nền kinh tế tri thức, lực lượng sản xuất không chỉ được quyết định bằng vốn, máy móc hay quy mô sản xuất, mà ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, dòng vốn FDI chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần tạo dựng những năng lực mới cho nền kinh tế, thay vì chỉ mở rộng năng lực sản xuất theo chiều rộng. Một trong những hạn chế lớn nhất của khu vực FDI trong nhiều năm qua là sự liên kết giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp trong nước còn khá lỏng lẻo. Không ít doanh nghiệp FDI hình thành những chuỗi cung ứng khép kín, trong khi doanh nghiệp Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong việc tham gia mạng lưới cung ứng do hạn chế về công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực quản trị.

Nghị quyết số 10-NQ/TW hướng tới khắc phục căn bản tình trạng này bằng việc chuyển từ tư duy quản lý từng dự án sang phát triển hệ sinh thái FDI. Theo đó, doanh nghiệp FDI không chỉ là nhà đầu tư mà còn phải trở thành đối tác phát triển của nền kinh tế Việt Nam; tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước, mở rộng mạng lưới nhà cung ứng nội địa, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đào tạo nhân lực và tham gia xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Ở chiều ngược lại, Nhà nước sẽ tập trung hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng hạ tầng, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia. Mục tiêu không chỉ là gia tăng số lượng doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng, mà còn từng bước nâng cao vị trí của doanh nghiệp trong nước trong các khâu có giá trị gia tăng cao. Cách tiếp cận này tạo ra hiệu ứng lan tỏa thay vì phát triển theo mô hình "hai nền kinh tế trong một nền kinh tế" – nơi khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước phát triển song song nhưng ít gắn kết. Thay vào đó, Nghị quyết hướng đến xây dựng một hệ sinh thái sản xuất thống nhất, trong đó doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp FDI cùng tham gia, cùng phát triển và cùng nâng cao năng lực cạnh tranh.

Một điểm đổi mới quan trọng khác của Nghị quyết số 10-NQ/TW là thay đổi cách thức hỗ trợ doanh nghiệp FDI. Nếu trước đây chính sách ưu đãi chủ yếu dựa trên quy mô vốn đầu tư, lĩnh vực hoạt động hoặc thời gian triển khai dự án, thì trong giai đoạn tới, việc hưởng ưu đãi sẽ gắn chặt với kết quả thực hiện các cam kết của nhà đầu tư. Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp đầu tư mạnh cho nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ cốt lõi, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa hoặc tạo ra giá trị gia tăng lớn cho nền kinh tế sẽ được hưởng những cơ chế hỗ trợ tương xứng. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong chính sách, vừa tạo động lực để doanh nghiệp FDI đầu tư theo chiều sâu, đồng hành lâu dài với quá trình phát triển của Việt Nam.

Quan trọng hơn, việc chuyển từ ưu đãi dựa trên "đầu vào" sang đánh giá bằng "đầu ra" cũng phản ánh rõ yêu cầu mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh: mọi chủ trương, chính sách phải lấy hiệu quả thực chất làm thước đo. Đây không chỉ là nguyên tắc trong quản trị quốc gia mà còn là định hướng xuyên suốt để xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, cạnh tranh và phát triển bền vững.

Thông điệp xuyên suốt của Nghị quyết số 10-NQ/TW là Việt Nam không còn cạnh tranh bằng lao động giá rẻ hay các ưu đãi đầu tư đơn thuần. Mục tiêu của đất nước là trở thành điểm đến của những ngành công nghệ cao, trung tâm nghiên cứu - phát triển và đổi mới sáng tạo của khu vực. Việc ưu tiên thu hút đầu tư vào các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, năng lượng xanh, logistics thông minh và các ngành công nghiệp nền tảng cho thấy định hướng phát triển đã chuyển từ mở rộng quy mô sản xuất sang nâng cao chất lượng tăng trưởng. Đó cũng là quá trình chuyển dịch từ mô hình "Made in Vietnam" sang "Created in Vietnam", nơi giá trị gia tăng được tạo ra từ tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ các công nghệ lõi. Đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, Nghị quyết số 10-NQ/TW không chỉ là chính sách thu hút đầu tư nước ngoài, mà còn là công cụ quan trọng để phát triển lực lượng sản xuất mới, thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cùng với Nghị quyết 68-NQ/TW và Nghị quyết 79-NQ/TW, Nghị quyết 10-NQ/TW đã hoàn thiện tư duy phát triển nền kinh tế Việt Nam dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa nội lực và ngoại lực, giữa Nhà nước - doanh nghiệp tư nhân - khu vực FDI. Nghị quyết số 10-NQ/TW không phải là một quyết sách đơn lẻ về thu hút đầu tư nước ngoài, mà là một mắt xích trong chiến lược phát triển kinh tế quốc gia đang được định hình dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Với tinh thần chỉ đạo quyết liệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - "Hành động nhanh hơn, thực chất hơn, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo", - Nghị quyết 10-NQ/TW chắc chắn sẽ tạo ra một hệ sinh thái kinh tế FDI thế hệ mới giàu sức chống chịu, minh bạch và nâng tầm vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.