Tại phiên thảo luận tổ trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản nhận được nhiều ý kiến góp ý theo hướng đổi mới mạnh mẽ để bắt kịp sự phát triển của công nghệ số. Một trong những nội dung được quan tâm là việc bổ sung quy định về trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển tư duy quản lý xuất bản từ mô hình truyền thống sang quản trị hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số.

Nhiều ý kiến cho rằng dự thảo luật đã cập nhật một số khái niệm mới, song vẫn cần làm rõ phạm vi điều chỉnh đối với các nội dung được đăng tải trên không gian mạng. Theo đó, cần phân định rõ giữa xuất bản phẩm được phát hành theo quy định của pháp luật, các nội dung có tính chất tương đương xuất bản phẩm và các thông tin thông thường trên Internet như bài đăng mạng xã hội, blog, diễn đàn hay website, tránh tình trạng mở rộng phạm vi điều chỉnh quá mức, gây chồng chéo với lĩnh vực báo chí và quản lý thông tin trên mạng.

Đáng chú ý, nhiều đại biểu đề nghị luật cần có quy định cụ thể hơn về việc ứng dụng AI trong toàn bộ chuỗi hoạt động xuất bản. Thực tế, AI đang được sử dụng ngày càng phổ biến trong các khâu biên tập, dịch thuật, minh họa, thiết kế, sản xuất sách nói, tiếp thị và phân phối nội dung. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở chính sách khuyến khích ứng dụng công nghệ mà chưa xác định rõ trách nhiệm pháp lý sẽ tạo ra khoảng trống trong quản lý.

Các ý kiến thống nhất rằng AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ, còn trách nhiệm đối với nội dung xuất bản phẩm vẫn phải thuộc về nhà xuất bản, biên tập viên và các chủ thể liên quan. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế xác định nội dung do AI tạo ra hoặc có sự hỗ trợ của AI, quy định về truy xuất nguồn gốc nội dung số, phòng chống giả mạo, bảo vệ quyền tác giả và kiểm soát việc sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp.

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là dữ liệu dùng để huấn luyện các hệ thống AI. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp phát triển mô hình AI phải khai thác dữ liệu từ sách, tài liệu và các tác phẩm đã xuất bản, nhưng khung pháp lý về quyền tác giả đối với nguồn dữ liệu này vẫn chưa đầy đủ. Vì vậy, việc bổ sung các quy định về khai thác dữ liệu phục vụ AI được đánh giá là cần thiết nhằm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Trước đó, cơ quan soạn thảo cho biết việc sửa đổi Luật Xuất bản nhằm tháo gỡ những bất cập phát sinh trong thực tiễn, đồng thời tạo nền tảng pháp lý để ngành xuất bản thích ứng với giai đoạn chuyển đổi số. Dự thảo luật xác định xuất bản không chỉ là lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là một ngành kinh tế - công nghệ, giữ vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Theo dự thảo, phương thức quản lý cũng sẽ được đổi mới theo hướng giảm tiền kiểm, tăng cường quản lý bằng dữ liệu, hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản. Bên cạnh đó là các quy định chặt chẽ hơn nhằm ngăn chặn tình trạng in lậu, in nối bản trái phép, xuất bản phẩm giả, vi phạm bản quyền trên môi trường số và làm rõ trách nhiệm của các nền tảng số cũng như đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian.

Một nội dung đáng chú ý khác là đề xuất hình thành mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia hoạt động đa nền tảng, đa sản phẩm, có cơ chế tài chính phù hợp để phát triển hệ sinh thái xuất bản và công nghiệp nội dung trong bối cảnh chuyển đổi số.

Qua thẩm tra, cơ quan của Quốc hội cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi luật, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát các quy định liên quan đến mô hình tổ chức mới, bảo đảm thống nhất với các luật có liên quan và có tính khả thi khi triển khai. Đối với các nền tảng phát hành xuất bản phẩm xuyên biên giới, cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung quy định quản lý phù hợp nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong môi trường số.

Việc nhiều ý kiến đề nghị luật hóa trách nhiệm khi ứng dụng AI cho thấy cách tiếp cận đối với hoạt động xuất bản đang có sự thay đổi rõ nét. Thay vì chỉ tập trung quản lý sản phẩm cuối cùng, khung pháp lý tương lai được kỳ vọng sẽ bao quát toàn bộ hệ sinh thái xuất bản số, vừa tạo điều kiện cho đổi mới công nghệ, vừa bảo đảm trách nhiệm pháp lý, quyền tác giả và tính minh bạch của nội dung trong kỷ nguyên AI.