Từ đổi mới tư duy đến hình thành những động lực tăng trưởng mới

Chuyển từ tăng trưởng dựa vào nguồn lực sang tăng trưởng dựa vào năng suất

Trong nhiều thập niên, tăng trưởng kinh tế Việt Nam được hỗ trợ đáng kể bởi vốn đầu tư, lao động, tài nguyên và quá trình mở rộng thị trường. Mô hình này đã đóng góp quan trọng vào công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhưng đang đứng trước những giới hạn ngày càng rõ: chi phí lao động tăng, tài nguyên hữu hạn, cạnh tranh quốc tế gay gắt và yêu cầu về chất lượng tăng trưởng ngày càng cao.

Trong bối cảnh đó, hiệu ứng quan trọng nhất của Nghị quyết 57-NQ/TW  (Nghị quyết 57) là thúc đẩy sự chuyển hướng từ tăng trưởng dựa vào mở rộng nguồn lực sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, tri thức và công nghệ.

Một phòng thí nghiệm, bằng sáng chế, cơ sở dữ liệu, thuật toán AI, nền tảng số hay đội ngũ chuyên gia chất lượng cao đều có thể trở thành nguồn lực tạo ra giá trị nếu được kết nối đúng với nhu cầu thị trường và xã hội. Vì vậy, câu hỏi của phát triển không còn đơn thuần là làm thế nào để huy động thêm vốn, mở rộng sản xuất hay tạo thêm việc làm, mà là làm thế nào để mỗi đơn vị nguồn lực tạo ra nhiều giá trị hơn.

Đây chính là logic của nâng cao năng suất và tăng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Nếu được thực hiện hiệu quả, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có thể giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh hơn mà không phải phụ thuộc tương ứng vào việc gia tăng vốn, lao động và khai thác tài nguyên.

Đổi mới thể chế để giải phóng năng lực sáng tạo

Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ luôn gắn với thử nghiệm, bất định và rủi ro. Không phải mọi đề tài đều thành công, mọi công nghệ đều được thương mại hóa nhanh hay mọi khoản đầu tư R&D đều tạo ra kết quả tức thời. Nếu hệ thống quản lý chỉ chấp nhận những nhiệm vụ có khả năng thành công chắc chắn, nó sẽ vô tình khuyến khích sự an toàn thay vì tinh thần đột phá.

Một hiệu ứng tích cực quan trọng của Nghị quyết 57 là thúc đẩy tư duy chấp nhận rủi ro có kiểm soát, tôn trọng độ trễ của nghiên cứu và tạo không gian cho thử nghiệm.

Đổi mới thể chế ở đây không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Điều quan trọng là chuyển từ kiểm soát cứng nhắc sang quản trị rủi ro, minh bạch mục tiêu, trách nhiệm và kết quả. Cơ chế thử nghiệm đối với công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới, cùng những chính sách phù hợp với đặc thù R&D có thể tạo thêm không gian cho nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Khi thể chế linh hoạt hơn, nhà khoa học có thêm quyền chủ động, doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch, nhà đầu tư có thêm cơ hội và công nghệ mới có điều kiện được thử nghiệm nhanh hơn. Quan trọng hơn, khoảng cách giữa nghiên cứu - thử nghiệm - ứng dụng - thương mại hóa - mở rộng thị trường có thể được rút ngắn.

Hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Đổi mới sáng tạo không thể được tạo ra bởi một chủ thể đơn lẻ. Nhà nước không thể tự phát triển toàn bộ công nghệ; doanh nghiệp cần tri thức, nhân lực và vốn; nhà khoa học cần cơ chế thương mại hóa; trường đại học và viện nghiên cứu cần gắn hoạt động đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn.

Nghị quyết 57 vì vậy tạo động lực hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo liên kết nhiều chủ thể.

Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và hạ tầng; doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng, R&D và thương mại hóa; nhà khoa học tạo ra tri thức và công nghệ; nhà đầu tư cung cấp vốn và kết nối thị trường; trường đại học, viện nghiên cứu đào tạo nhân lực và phát triển tri thức.

Khi các chủ thể được kết nối hiệu quả, một chuỗi giá trị mới có thể hình thành: Tri thức - Công nghệ - Đổi mới - Sản phẩm - Thị trường - Giá trị.

Theo đó, một công trình nghiên cứu không còn là điểm kết thúc mà có thể trở thành điểm khởi đầu của một sản phẩm, doanh nghiệp hoặc ngành công nghiệp mới. Tư duy cũng chuyển từ “nghiên cứu để có kết quả” sang “nghiên cứu để tạo ra giá trị”.

Dữ liệu trở thành nguồn lực phát triển mới

Trong nền kinh tế số, dữ liệu ngày càng trở thành một nguồn lực sản xuất đặc biệt. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ, phân tích và khai thác hiệu quả.

Nghị quyết 57 góp phần thúc đẩy cách nhìn mới: Dữ liệu không chỉ là thông tin cần lưu trữ mà là nguồn lực cần được tổ chức và chuyển hóa thành giá trị.

Đối với Nhà nước, dữ liệu giúp hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng. Đối với doanh nghiệp, dữ liệu hỗ trợ hiểu khách hàng, tối ưu sản xuất và chuỗi cung ứng. Đối với nhà khoa học, dữ liệu mở ra những phương pháp nghiên cứu mới, đặc biệt trong AI, y sinh, khí hậu và đô thị thông minh. Với người dân, dữ liệu và nền tảng số có thể giúp tiếp cận dịch vụ công, giáo dục, y tế, tài chính thuận tiện hơn.

Do đó, chuyển đổi số không nên chỉ được hiểu là đưa quy trình cũ lên môi trường trực tuyến. Giá trị lớn hơn nằm ở việc tái thiết kế quy trình và phương thức tạo ra giá trị trên nền tảng dữ liệu.

Từ kết nối nguồn lực đến năng lực phát triển thực chất

Doanh nghiệp trở thành trung tâm của đổi mới sáng tạo

Nếu được triển khai đúng tinh thần, Nghị quyết 57 sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp chuyển từ vị trí chủ yếu tiếp nhận công nghệ sang trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo. Đây là điểm đặc biệt quan trọng, bởi doanh nghiệp chính là nơi công nghệ gặp thị trường và được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ.

Thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư R&D giúp hoạt động nghiên cứu gần hơn với nhu cầu thực tế. Ngược lại, liên kết giữa doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu và nhà khoa học giúp nâng cao năng lực hấp thụ, cải tiến và phát triển công nghệ.

Mô hình doanh nghiệp spin-off, trong đó nhà khoa học có thể tham gia thành lập, quản lý hoặc góp vốn dựa trên kết quả nghiên cứu, cũng mở ra một con đường đưa tri thức từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm doanh nghiệp công nghệ mà là hình thành năng lực công nghệ nội sinh, giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước chuyển từ sử dụng sang cải tiến, làm chủ và phát triển công nghệ.

Tạo bước chuyển về chất lượng nguồn nhân lực

Không có công nghệ nào tự vận hành nếu thiếu con người có khả năng làm chủ. AI, bán dẫn, vi mạch, lượng tử, robot, vật liệu mới hay năng lượng mới đều đòi hỏi nguồn nhân lực trình độ cao.

Nghị quyết 57 vì vậy tạo thêm động lực để hệ thống giáo dục, đào tạo và nghiên cứu chuyển từ chú trọng số lượng sang chú trọng chất lượng, năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

Bên cạnh đào tạo nhân lực mới, Việt Nam cần nâng cấp kỹ năng của lực lượng lao động hiện có, thu hút chuyên gia quốc tế, kết nối trí thức Việt Nam ở nước ngoài và xây dựng mạng lưới chuyên gia.

Đặc biệt, cần hình thành những “tổng công trình sư” có khả năng tổ chức, kết nối và dẫn dắt các chương trình công nghệ quy mô lớn. Những lĩnh vực như AI, bán dẫn, lượng tử, năng lượng hay không gian không chỉ cần kỹ sư giỏi mà còn cần những người có khả năng kết nối khoa học, công nghệ, vốn, nhân lực và thị trường.

Chính sách nhân tài vì thế phải vượt ra ngoài câu chuyện tiền lương, hướng tới môi trường nghiên cứu tự chủ, cơ sở vật chất phù hợp, cơ hội hợp tác quốc tế và khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Nâng cao năng lực tự chủ công nghệ

Một tác động chiến lược quan trọng của Nghị quyết 57 là thúc đẩy năng lực tự chủ công nghệ. Tự chủ không có nghĩa Việt Nam phải tự sản xuất mọi thứ hay đóng cửa với thế giới.

Trong nền kinh tế toàn cầu, hợp tác, mua công nghệ, chuyển giao và tham gia chuỗi cung ứng vẫn là tất yếu. Tuy nhiên, tự chủ đòi hỏi Việt Nam có khả năng lựa chọn, hấp thụ, cải tiến và từng bước tạo ra công nghệ của mình ở những lĩnh vực chiến lược.

Vì vậy, việc tập trung vào AI, bán dẫn, vi mạch, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, lượng tử, robot, vật liệu mới và các công nghệ chiến lược có ý nghĩa dài hạn. Nếu thành công, Việt Nam có thể chuyển từ vị trí chủ yếu tham gia các khâu sản xuất có giá trị gia tăng thấp sang tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, thiết kế, công nghệ và các khâu có giá trị cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ quyết tâm chính trị đến năng lực phát triển

Ý nghĩa sâu xa của Nghị quyết 57 không chỉ nằm ở việc tăng đầu tư cho khoa học, công nghệ hay chuyển đổi số, mà ở việc xây dựng một năng lực phát triển mới cho quốc gia.

Năng lực đó được hình thành từ sự kết hợp của thể chế thông thoáng, nguồn lực tập trung, nhân tài, hạ tầng số, dữ liệu, công nghệ chiến lược, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và phương thức tổ chức thực thi có khả năng kết nối toàn hệ thống.

Nếu Nhà nước làm tốt vai trò kiến tạo, doanh nghiệp trở thành trung tâm ứng dụng và thương mại hóa, nhà khoa học có môi trường tự chủ; trường đại học và viện nghiên cứu trở thành nền tảng tri thức, nhà đầu tư kết nối vốn với công nghệ và thị trường, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ có điều kiện vận hành theo một logic mới.

Khi đó, khoa học và công nghệ không chỉ dừng ở công trình nghiên cứu, đổi mới sáng tạo không chỉ là ý tưởng, chuyển đổi số không chỉ là số hóa thủ tục. Tất cả phải hướng tới những kết quả cuối cùng: Năng suất cao hơn, sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp cạnh tranh hơn, công nghệ tự chủ hơn và chất lượng phát triển cao hơn.

Về bản chất, Nghị quyết 57 thúc đẩy một loạt chuyển dịch quan trọng: Từ coi khoa học, công nghệ là lĩnh vực cần hỗ trợ sang coi tri thức, công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo là động lực trực tiếp của tăng trưởng; từ né tránh rủi ro sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát; từ nghiên cứu tương đối khép kín sang hệ sinh thái liên kết mở; từ số hóa quy trình sang tái cấu trúc phương thức tạo giá trị; và từ đánh giá bằng khối lượng công việc sang đánh giá bằng tác động thực chất.

Vì vậy, thành công của Nghị quyết không nên được đo chủ yếu bằng số lượng dự án hay công nghệ được triển khai, mà bằng việc Việt Nam có tạo dựng được năng lực phát triển mới hay không: Năng lực tạo ra tri thức, làm chủ công nghệ, chuyển hóa sáng tạo thành sản phẩm, khai thác dữ liệu, nâng cao năng suất, phát triển doanh nghiệp và huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội.

Nếu những chuyển dịch này được thực hiện đồng bộ, Nghị quyết 57 có thể trở thành nền tảng quan trọng để chuyển hóa quyết tâm chính trị thành năng lực phát triển thực tế, mở rộng các động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh, góp phần hiện thực hóa mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.